Artikel 4/4: „Wie moeten we uiteindelijk verzorgen?”

Laten we er eerst aan herinneren dat het beschikbare personeel een echte maatstaf is om de ziekenhuiscapaciteit te bepalen, zoals deze verpleegkundige opmerkt: „ wat niet genoeg wordt gezegd, is dat het aantal bedden - en dus het aantal patiënten dat een ziekenhuis kan opvangen - wordt berekend op basis van het aantal verpleegkundigen dat beschikbaar is om hen te verzorgen.^[1]”

Het tekort aan verpleegkundigen, een probleem voor de volksgezondheid

„ Gezien de impact op de complicaties en op de sterfte van de patiënten is het tekort aan verpleegkundigen een echt probleem voor de volksgezondheid. We zitten helaas in een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken zal zijn, zeker gezien de werkdruk, het gebrek aan aantrekkelijkheid en erkenning, en de zwaarte van het werk.^[2]”

De arbeidskracht in de verpleegsector is om verschillende redenen aanzienlijk verminderd. In 2020 telde België 202 513 gediplomeerde verpleegkundigen, van wie er 152 067 actief zijn (124 196 in de ziekenhuissector)^[3]. Volgens de FOD Volksgezondheid zijn 19 000 verpleegkundigen naar een ander beroep overgestapt. Een verpleegkundige op intensieve zorg houdt het 5 tot 10 jaar vol voordat hij zich professioneel heroriënteert. Veel werknemers hebben zo het ziekenhuismilieu verlaten of zijn naar andere zorgstructuren getrokken (wijkgezondheidscentra, enz.).

Erger nog, de gezondheidscrisis heeft de uitstroom van personeel alleen maar verergerd: 20 % van de verpleegkundigen overweegt het beroep een jaar na de crisis te verlaten, meer dan het dubbele van vóór de covid-19-crisis^[4]. En dan nog! Wie werkt, doet dat niet noodzakelijk voltijds. Een aanzienlijk aantal verpleegkundigen werkt deeltijds om het tempo en de werkuren vol te houden.^[5]

Het tekort veroorzaakt een overbelasting

Verschillende stemmen zijn opgegaan^[6] om het tekort aan verpleegkundigen aan te klagen, een bron van grote bezorgdheid voor de ziekenhuizen. In een vicieuze cirkel veroorzaakt dit tekort een overbelasting die het absenteïsme alleen maar doet toenemen. De zorg voor de patiënten wordt daardoor steeds minder kwaliteitsvol.

Lang vóór covid werden al diverse acties gevoerd om de verslechtering van de arbeidsomstandigheden in de ziekenhuissector aan te klagen^[7]. Zoals herhaald in deze open brief, medeondertekend door een honderdtal verpleegkundigen: „De overbelasting bestond al vóór de pandemie. Volgens een studie die SIZ Nursing in mei 2019 in 16 ziekenhuizen van de Federatie Wallonië-Brussel uitvoerde, hebben de verpleegkundigen van de afdelingen intensieve zorg een werklast die twee keer hoger ligt dan de wettelijk voorziene norm^[8]”. De verpleegkundigen op intensieve zorg hebben immers al een werklast die twee keer hoger ligt dan die waarop de personeelsnorm werd berekend, die voorziet in één verpleegkundige voor 3 patiënten: er zou minstens één verpleegkundige nodig zijn per 1,5 patiënt die op intensieve zorg is opgenomen^[9]. 

Het groeiende aandeel administratieve taken dat op de verpleegkundigen rust, en de uitvoering van diverse taken die vroeger niet van hen werden gevraagd^[10] verhogen de druk: „Zo worden de administratieve verpleeghulpen, de secretaressen van de verpleegeenheden die de afspraken en de ontslagdocumenten regelen en het onderhoud en de netheid van de kamers beheren, afgeschaft en vervangen door een informaticasysteem dat rechtstreeks door de verpleegkundigen zelf wordt beheerd, wat voor hen een extra last zal betekenen^[11]”.

De pandemie heeft de werklast echter nog verzwaard: patiënten die voor covid worden opgenomen, vergen 20 tot 25% extra verpleegkundige werklast. Met de komst van covid werd het zorgpersoneel toegejuicht en zelfs verheerlijkt^[12] , terwijl de sector in de eerste plaats betere arbeidsomstandigheden vraagt.

Het ziekenhuis, een fabriek die prestaties genereert

Het is in de eerste plaats de financieringswijze van de ziekenhuizen die de toename van het takenvolume gedeeltelijk verklaart: „ De ziekenhuizen werken grotendeels met financiering per prestatie: een röntgenfoto, de raadpleging van een dokter, een injectie door een verpleegkundige… geven aanleiding tot financiering voor het ziekenhuis dat ze voorschrijft. De financiering gebeurt dus niet volgens de behoeften van de ziekenhuizen, maar volgens wat de zorgverleners aan prestaties zullen kunnen verrichten^[13]”. Het ziekenhuis is een fabriek geworden die prestaties genereert, waarvan de financiering van de ziekenhuizen afhangt, „ Dat leidt tot een druk op rendabiliteit en productiviteit bij het personeel, dat ertoe wordt aangezet de technische en medische prestaties te vermenigvuldigen^[14]”.

Want de financiële toestand van de ziekenhuizen is allesbehalve rooskleurig: een groot aantal ziekenhuizen (1/3) heeft rode cijfers^[15]. De Staat heeft in de buidel moeten tasten om steun uit te delen (die terugbetaald zal moeten worden?) om ziekenhuizen financieel te redden. Met de eerste golf en de stopzetting van tal van diensten^[16] was er een aanzienlijke daling van de inkomsten, die de ziekenhuizen vanaf het begin van de zomer wilden inhalen. Het zorgpersoneel kreeg toen te maken met een heropleving van prestaties en operaties, waardoor het de „rust” van de zomer moest missen.

Hun financieringswijze wordt door diverse actoren uit de sector gehekeld^[17], maar een grote hervorming laat op zich wachten. Is het normaal dat een ziekenhuis wordt gefinancierd op basis van zijn vermogen om verkeer en prestaties te genereren? Is het het aanbod dat de vraag naar zorg dicteert, of omgekeerd?

Een abnormaal hoog absenteïsme

Met zo’n extra werk leiden de moeilijke uurroosters en de overbelasting tot een abnormaal hoog absenteïsme. Vermoeidheid, burn-out, opgestapelde verlofdagen en quarantaine hebben de arbeidskracht aanzienlijk verminderd.

Het tandem: absenteïsme – overbelasting voedt zichzelf voortdurend en zet de verpleegeenheden onder druk. De ziekenhuizen zien zich dan genoodzaakt positief geteste verpleegkundigen op te vorderen, ondanks de quarantaine die hen was opgelegd. De verpleegstudenten die als versterking worden ingezet, kunnen het tekort niet verbergen. Daarbij komt nog dat de ziekenhuizen weinig aanwerven en geregeld een beroep doen op uitzendarbeid. 71% van het Belgische verpleegkundig personeel zou risico lopen op een burn-out, tegenover 35% vóór de crisis^[18].

Het absenteïsme was tijdens de tweede golf duidelijk groter dan tijdens de eerste. Dit absenteïsmecijfer (drie keer hoger dan normaal) van 15 tot 20%^[19] in de ziekenhuizen, een element dat tijdens de eerste golf niet aanwezig was, kan worden verklaard door positieve covidgevallen, maar vooral door een grote professionele uitputting^[20].

„Het aantal gediplomeerde verpleegkundigen per inwoner is zeer hoog. Maar het aantal actieve verpleegkundigen is zeer laag, omdat de meeste verpleegkundigen 5 tot 10 jaar werken en dan van loopbaan of beroepsrichting veranderen. In België hebben we een verhouding verpleegkundigen per patiënt die tot de ongunstigste van Europa behoort. Daarom moeten deze verschillende studies echt doordringen bij de politieke overheden en de ziekenhuisbeheerders. En moeten ze beseffen dat het woord "investeren" heel belangrijk is.^[21]”

De mens opnieuw centraal stellen in het ziekenhuissysteem

Investeren, dat is niet zomaar geld in een systeem pompen. Investeren houdt in dat er een langetermijnbeleid wordt gevoerd dat de mens opnieuw centraal stelt in het ziekenhuissysteem. Een ziekenhuis kan niet worden beheerd als een privébedrijf; de werkingskosten kunnen niet eindeloos worden samengedrukt.

Studies hebben aangetoond dat ziekenhuizen die veel investeren in hun zorgpersoneel niet alleen levens redden^[22] , maar ook economisch rendabeler zijn (minder risico op heropname, op ziekenhuisinfecties, enz.): een soort return on investment.

Gezondheid heeft geen prijs: de care zou evenzeer moeten gelden voor de zieken als voor de zorgverleners. Wanneer 70% van de zorgverleners verklaart^[23] geen tijd meer te hebben om met hun patiënten te praten of hen te troosten, zet de samenleving nog een stap verder richting ontmenselijking.

Luca B.

^{Lees de artikels hier:
L’hôpital en temps de crise - chronique (in het Frans)}

^[1]https://www.lalibre.be/debats/opinions/2021/05/06/soins-intensifs-ce-ne-sont-pas-les-lits-qui-manquent-mais-des-infirmiers-IWBF2EPR7VAATCLX57BBM42T7Q/

^[2]https://www.levif.be/actualite/belgique/le-cercle-vicieux-de-la-penurie-infirmiere-aux-soins-intensifs-carte-blanche/article-opinion-1408961.html?cookie_check=1625643818

^[3]https://www.md-universal.eu/images/statan_2020_-_fr.pdf, p.65

^[4]https://www.levif.be/actualite/belgique/le-cercle-vicieux-de-la-penurie-infirmiere-aux-soins-intensifs-carte-blanche/article-opinion-1408961.html?cookie_check=1625643818

^[5] https://www.agirparlaculture.be/la-marchandisation-de-lhopital-met-en-balance-des-interets-sanitaires-avec-les-interets-economiques-entretien-avec-denis-huart-lsel/

^[6] https://www.lalibre.be/debats/opinions/en-realite-nous-avons-ete-tres-loin-d-atteindre-la-saturation-de-lits-en-soins-intensifs-il-s-agit-d-un-raccourci-errone-6092cea09978e2169865f286

^[7] Mardi des blouses Blanches (2019), enz.

^[8] https://www.lalibre.be/debats/opinions/lettre-ouverte-a-monsieur-frank-vandenbroucke-les-infirmiers-de-soins-intensifs-et-d-urgence-sont-revoltes-et-lasses-de-ne-pas-etre-entendus-609b6e597b50a61692bd2bfb

^[9] https://www.md-universal.eu/images/201022_communique_usi_covid-19_RS.pdf

^[10] Vuilnisbakken leegmaken, maaltijdplateaus afruimen, enz.

^[11] https://www.agirparlaculture.be/la-marchandisation-de-lhopital-met-en-balance-des-interets-sanitaires-avec-les-interets-economiques-entretien-avec-denis-huart-lsel/

^[12] Brief van het HTSC: „Het Comité Hospital & Transport Surge Capacity, samengesteld uit vertegenwoordigers van alle overheden, het ministerie van Defensie, de ziekenhuisfederaties en experts, dankt u en uw medewerkers voor de bovenmenselijke prestaties die het mogelijk hebben gemaakt ons zorgsysteem al meer dan een jaar overeind te houden” https://www.md-universal.eu/images/2021_06_10_circ_htsc_passage_a_la_phase_0_bru.pdf

^[13] https://www.agirparlaculture.be/la-marchandisation-de-lhopital-met-en-balance-des-interets-sanitaires-avec-les-interets-economiques-entretien-avec-denis-huart-lsel/

^[14] Ibid

^[15] Zie de MAHA-analyse (Belfius) https://www.belfius.be/about-us/fr/actualites/maha-analyse-2020

^[16] Raadplegingen, onderzoeken, operatiekwartieren

^[17] https://www.rtbf.be/info/societe/detail_greve-que-se-passe‑t‑il-dans-les-hopitaux?id=10242833

^[18] https://www.infirmiers.com/actualites/revue-de-presse/71-pour-cent-personnel-infirmier-belge-serait-risque-burn-out-contre-35-pour-cent-avant-crise.html

^[19] Met inbegrip van artsen, verpleegkundigen, onthaalpersoneel, enz.

^[20] https://www.lecho.be/economie-politique/belgique/general/la-deuxieme-vague-deferle-sur-des-hopitaux-affaiblis/10260241.html

^[21] https://pro.guidesocial.be/articles/actualites/article/engager-du-personnel-infirmier-pas-un-cout-un-investissement

^[22] https://www.rtbf.be/info/societe/detail_augmenter-le-nombre-d-infirmiers-et-infirmiere-sauve-des-vies-et-permet-d-importantes-economies?id=10762435

^[23] https://kce.fgov.be/fr/ann%C3%A9e-internationale-des-infirmiers-il-en-faut-davantage