Hamas: de golem van Netanyahu?

De oorsprong van Hamas in de jaren 1970 en 1980

Hamas is voortgekomen uit Mujama al-Islamiya, een islamitische organisatie die in 1973 door sjeik Ahmed Yassin in de Gazastrook werd opgericht. Officieel een liefdadigheidsorganisatie, ontwikkelt deze structuur moskeeën, scholen, klinieken en bibliotheken. Ze wil de religieuze praktijk versterken en sociale diensten verlenen in een context die wordt gedomineerd door de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO), geleid door Yasser Arafat en zijn partij Fatah, die zich seculier en nationalistisch opstelt^[1].

In 1979 wordt Mujama al-Islamiya door Israël erkend als liefdadigheidsvereniging, waardoor ze fondsen kan inzamelen en haar aanwezigheid kan uitbreiden. Verscheidene Israëlische verantwoordelijken van die tijd zullen later toegeven dat deze erkenning deel uitmaakte van een strategische logica: de islamisten bevoordelen om de PLO te verzwakken, die als de voornaamste bedreiging werd gezien^[2]..

In 1984 worden wapenopslagplaatsen ontdekt in een moskee die met Mujama verbonden is. Ahmed Yassin wordt gearresteerd en in 1985 weer vrijgelaten nadat hij heeft verklaard dat die wapens bedoeld waren om de PLO te bestrijden en niet Israël. Deze uitleg wordt als zwak beschouwd, maar overtuigt de Israëlische autoriteiten, die liever een islamistische actor zien groeien die de Palestijnse samenleving kan verdelen^[3].

In 1987, in de context van de eerste intifada, richten Yassin en zijn naasten Hamas op. In 1988 roept het handvest van de organisatie op tot de vernietiging van Israël en verwerpt het een onderhandelde oplossing, waarmee de totale confrontatie wordt bekrachtigd^[4]. Ondanks dit radicale discours blijft Israël Fatah als de belangrijkste bedreiging beschouwen, waardoor Hamas wortel kan schieten.

Oslo en de opmars van Hamas in de jaren 1990

In 1993 en 1995 officialiseren de Oslo-akkoorden de wederzijdse erkenning tussen Israël en de PLO en richten ze de Palestijnse Autoriteit op. Hamas verwerpt dit proces volledig en lanceert een reeks zelfmoordaanslagen om de toenadering te saboteren. Deze aanslagen, met name in 1994 en 1996, maken diepe indruk op de Israëlische publieke opinie^[5].

In 1995 wordt premier Yitzhak Rabin vermoord door een Israëlische extremist, wat de vredesdynamiek breekt. Hamas komt naar voren als een onvermijdelijke actor van het geweld, maar zijn ontwikkeling blijft verbonden met de aanvankelijke Israëlische tolerantie in de jaren 1980.

In 1996 wordt Benjamin Netanyahu tot premier verkozen door in te spelen op de angst die de aanslagen van Hamas hebben veroorzaakt. Zijn rivaal Shimon Peres, nochtans favoriet, wordt door deze golf van aanslagen verzwakt. Netanyahu voert campagne tegen Oslo en stelt dat de veiligheid van Israël afhangt van het weigeren van toegevingen. In 2001 toont een video, opgenomen toen hij geen premier meer is, hoe hij er prat op gaat een einde te hebben gemaakt aan Oslo en Washington te hebben weten te manipuleren, wat zijn voornemen bevestigt om het ontstaan van een Palestijnse staat te verhinderen.

Terugtrekking uit Gaza in 2005

In 2000 ontketenen de mislukking van de top van Camp David en het bezoek van Ariel Sharon aan de Esplanade van de Moskeeën de tweede intifada. Hamas wint aan populariteit dankzij zijn rol in de opstand, terwijl de PLO en Fatah verzwakt lijken en niet in staat de nationale zaak vooruit te helpen. In 2004 vermoordt Israël Ahmed Yassin, maar de organisatie blijft sterk.

In 2005 besluit premier Ariel Sharon tot de eenzijdige terugtrekking uit Gaza. Het Israëlische leger verlaat de strook, maar Israël behoudt de controle over de grenzen (behalve Rafah aan Egyptische zijde, dat aan akkoorden is onderworpen), het luchtruim en de territoriale wateren, en ook over het bevolkingsregister, wat de Palestijnse soevereiniteit beperkt^[6].

Deze beslissing beantwoordt aan verscheidene noodzaken. Op veiligheidsvlak moest het Israëlische leger permanent duizenden soldaten inzetten om zo’n 8 000 kolonisten te beschermen die zich midden in een gebied met meer dan een miljoen Palestijnen hadden gevestigd, een situatie die steeds onhoudbaarder werd geacht en duur was in mensenlevens en middelen. Op internationaal vlak stond Sharon onder druk van de Verenigde Staten, waarbij de regering-Bush hem aanmoedigde een zichtbaar initiatief te nemen om een na de tweede intifada verlamd vredesproces nieuw leven in te blazen. Op binnenlands politiek vlak wilde Sharon het initiatief terugnemen: door een beperkte en eenzijdige terugtrekking haalde hij de Israëlische linkerzijde het gras voor de voeten weg en versterkte hij tegelijk de Israëlische controle over de grote nederzettingenblokken op de Westelijke Jordaanoever, die als strategisch werden beschouwd. Sharon zelf zal zijn doel later samenvatten door uit te leggen dat de terugtrekking uit Gaza het mogelijk maakte „het politieke proces te bevriezen” met de Palestijnen en een nieuwe realiteit op het terrein op te leggen^[7].

De verkiezingen van 2006 en de Palestijnse verdeeldheid

In januari 2006 wint Hamas de Palestijnse parlementsverkiezingen. De stemming wordt door de waarnemers als vrij en transparant beoordeeld, maar veroorzaakt een internationale schok. De Verenigde Staten, de Europese Unie en Israël vinden het onaanvaardbaar dat een als terroristisch bestempelde organisatie regeert. De internationale hulp wordt opgeschort.

In 2007 ontaarden de spanningen in gevechten. Hamas verdrijft Fatah uit Gaza, dat zich terugtrekt op de Westelijke Jordaanoever. Palestina raakt duurzaam verdeeld tussen een Hamas dat heer en meester is in Gaza en een Palestijnse Autoriteit die beperkt blijft tot Ramallah^[8].

De terugkeer van Netanyahu en de consolidatie van Hamas in Gaza

In 2009 komt Netanyahu terug aan de macht met een duidelijke lijn: de oprichting van een Palestijnse staat verhinderen en de interne verdeeldheid in stand houden. Verscheidene analisten benadrukken dat de dominantie van Hamas in Gaza zijn doelstellingen dient, omdat ze het mogelijk maakt de Palestijnen voor te stellen als niet in staat tot eenheid en dus niet in aanmerking komend voor internationale erkenning^[9].

In 2015 verklaart Bezalel Smotrich, een politieke bondgenoot van Netanyahu, dat „de Palestijnse Autoriteit een last is en Hamas een troef”, en maakt hij zo een logica expliciet waarin de aanwezigheid van het radicale en niet-erkende Hamas elk perspectief op een Palestijnse staat blokkeert^[10].

Qatarese financiering en koffers vol cash

Vanaf 2012 wordt Qatar de belangrijkste geldschieter van Gaza. Het geld, vaak in contanten, gaat regelmatig via Israël, met toestemming van de regering. In november 2018 gaan koffers met vijftien miljoen dollar met instemming van Israël door de grensovergang Erez. Die beelden, overgenomen door de pers, illustreren deze ongeziene situatie^[11].

Officieel dienen deze fondsen om de lonen van de ambtenaren te betalen en brandstof te kopen, om een humanitaire crisis te vermijden. Maar talrijke waarnemers merken op dat dit mechanisme Hamas vooral in staat stelt aan de macht te blijven. Door deze overdrachten toe te staan, garandeert Netanyahu een status quo: Hamas houdt Gaza in handen, de Palestijnse Autoriteit wordt gemarginaliseerd en het perspectief van een Palestijnse staat raakt verder weg^[12].

De Israëlische oppositie beschuldigt Netanyahu ervan Hamas te hebben gevoed om elke onderhandeling met Mahmoud Abbas te vermijden. Zijn aanhangers leggen uit dat het erom ging rust te kopen. Het resultaat is niettemin dat Gaza onder controle van Hamas is gebleven, gescheiden van de Westelijke Jordaanoever, terwijl Netanyahu zijn binnenlandse macht consolideerde door zich voor te stellen als de enige garantie voor veiligheid tegenover een onverzoenlijke vijand.

Controleverlies?

Van de erkenning van Mujama al-Islamiya in 1979 tot de koffers vol cash van 2018, via de verkiezingen van 2006 en de machtsovername door Hamas in Gaza in 2007, toont de geschiedenis een constante: Israël, en meer bepaald Benjamin Netanyahu, heeft de consolidatie van Hamas om zuiver strategische redenen bevorderd. Hamas heeft gediend als instrument van verdeeldheid, dat de PLO verzwakte en het perspectief van een verenigde Palestijnse staat blokkeerde. Die keuze heeft Hamas in staat gesteld zijn militarisering te financieren en wortel te schieten in Gaza.

Door Hamas te steunen en de Oslo-akkoorden te torpederen, heeft Netanyahu onmiskenbaar bijgedragen tot het in stand houden van een spiraal van geweld waarvan beide volkeren rechtstreeks de prijs betalen. De politieke verantwoordelijkheid voor deze slachtoffers, of ze nu Israëlisch of Palestijns zijn, kan niet worden losgekoppeld van die strategische keuze.

Blijft de vraag: is Hamas niet langer een strategische troef voor Netanyahu, of heeft deze instrumentalisering gediend om de militaire interventie in Gaza te legitimeren?

Marcan voor BAM!

[1] Hamas | Definition, History, Ideology, & Facts | Britannica

[2] How Israel Helped To Spawn Hamas | PDF

[3] General Staff Report: Large Rise in Number of Rapes in IDF - Haaretz Com

[4] The Avalon Project : Hamas Covenant 1988

[5] Jaffa Road bus bombings - Wikipedia

[6] Retrait israélien de la bande de Gaza — Wikipédia

[7] Row erupts as top Sharon aide says there will be no Palestinian state | World news | The Guardian

[8] Hamas takes control of Gaza | Palestinian territories | The Guardian

[9] How Israel helped prop up Hamas for decades | Analyst News

[10] For years, Netanyahu propped up Hamas. Now it’s blown up in our faces | The Times of Israel

[11] Three suitcases stuffed with $15 million passed to Hamas in Gaza | The Jerusalem Post

[12] Israel sent suitcases of cash into Gaza for years despite concerns about funding Hamas