Een strategische inzet

Militaire macht wordt niet langer gemeten aan het aantal vliegtuigen, tanks of soldaten. AI vermenigvuldigt de capaciteiten die vandaag al de afloop van oorlogen bepalen: een toonaangevend model verwerkt in enkele seconden massa’s inlichtingen waar analisten weken mee bezig zouden zijn, verkort de beslissingstijd tot een bijna onmiddellijke reactie, plant en simuleert de bewegingen van de tegenstander en stuurt autonome systemen aan die immuun zijn voor storing^[1].

Economisch gezien vergroot of vervangt dezelfde machine intellectueel werk op grote schaal: ze verschuift de productiviteit naar wie haar beheerst, en creëert afhankelijkheid bij wie ervan verstoken blijft.

Het is een cumulatief voordeel – hoe groter de voorsprong, hoe moeilijker in te halen – en precies dat tilt haar van software naar strategisch bezit.

De Amerikaanse duimschroeven

Op 12 juni 2026 werd de toegang tot Fable 5 van de ene dag op de andere afgesloten. De Amerikaanse minister van Handel, Howard Lutnick, had Anthropic net opgedragen zijn twee meest geavanceerde Claude-modellen – Fable 5 en Mythos 5 – voor te behouden aan Amerikaanse staatsburgers. Maar het bedrijf, dat de nationaliteit van zijn gebruikers niet kon controleren, verkoos alles af te sluiten^[2].

De stap past in een conflict dat al in februari 2026 openlijk losbarstte, toen Anthropic weigerde op vraag van het Pentagon twee contractuele beveiligingen op te heffen: een over volledig autonome wapens, de andere over binnenlandse massasurveillance. De represailles volgen de dag erna: het Witte Huis beveelt alle federale agentschappen zijn technologie niet langer te gebruiken, en het Pentagon bestempelt het bedrijf als “risico voor de toeleveringsketen” – een label dat tot dan voorbehouden was aan leveranciers met banden met buitenlandse tegenstanders, zoals Huawei. Anthropic stapte naar de rechter: een federale rechter schortte de aanwijzing op omdat hij er een vergeldingsmaatregel in zag, waarna een hof van beroep ze voor de duur van de procedure herstelde^[3]. De officiële reden voor de afsluiting is dan weer technisch: een door onderzoekers gemeld lek waarmee de cybercapaciteiten van Fable 5 ontketend konden worden^[4].

Blijft de overschreden drempel. Nooit eerder hadden de Verenigde Staten een AI-model aan exportcontrole onderworpen – ze hadden het gedaan met chips, nooit met de intelligentie zelf. Door het te behandelen als een gecontroleerde technologie, op hetzelfde niveau als kernenergie, stelde Washington vast dat AI de handel had verlaten voor de macht. En de stap ging niet in één richting. Op 26 juni stelt een eerste brief Mythos 5 – het krachtigste – opnieuw open voor een honderdtal gemachtigde Amerikaanse organisaties (techgiganten, financiële sector, federale agentschappen). Op 30 juni heft Washington vervolgens alle controles op: Fable 5 komt op 1 juli terug voor het wereldwijde publiek, met versterkte beveiligingen, terwijl Mythos 5 voorbehouden blijft aan gemachtigde organisaties^[5]. De episode is daarmee niet uitgewist: minder dan drie weken volstonden om een centraal model van de wereldwijde AI bij administratieve beslissing uit te schakelen en het daarna onder voorwaarden te herstellen. Dezelfde week beperkte OpenAI op zijn beurt de toegang tot zijn nieuwe modellen tot “vertrouwde partners”^[6]. Onderhandelde toegang wordt de norm.

Een riskante beslissing

Voor de gebruiker – bedrijf of particulier – is de eerste les hard: een tool waar je activiteit van afhangt, kan van de ene dag op de andere verdwijnen, om redenen waar je geen vat op hebt. Maar de beslissing van de Amerikaanse regering houdt ook risico’s in voor de Amerikaanse belangen.

Het eerste betreft de inlichtingen, hoeksteen van de Amerikaanse macht. Een gecentraliseerd, propriëtair model, gehost bij een leverancier die onder Amerikaans recht valt, is niet alleen een dienst die beschermd moet worden. Het is een uniek doorgangspunt waarlangs de vragen, de gegevens en de bedoelingen van miljoenen gebruikers wereldwijd passeren – een inlichtingensensor, des te waardevoller omdat de wet hem tot zwijgen verplicht^[9]. Door de wereld uit die gecentraliseerde systemen te duwen, verliest de regering dus niet alleen een markt: ze beschadigt haar eigen sensor. Een model dat op de privéserver van een bedrijf in Europa of China draait, laat zich niet zo makkelijk bewaken.

Het tweede risico is economisch. De beste modellen voorbehouden aan Amerikaanse spelers zou die weliswaar een voordeel kunnen geven tegenover hun buitenlandse concurrenten. De kosten komen echter terecht bij één welbepaalde speler: de AI-industrie van de Verenigde Staten (de sector waarin het land het meest massaal geïnvesteerd heeft), waarvan de modellen gerantsoeneerd worden.

Bedrijven zijn intussen het Amerikaanse aanbod beginnen te ontvluchten, voor goedkopere modellen die minder blootstaan aan willekeurige regulering. De beweging spaart de giganten niet:

• Airbnb steunt op Qwen, Coinbase op GLM en Kimi om zijn factuur bijna te halveren^[10].
• De start-up Lindy heeft al zijn verkeer van de modellen van Anthropic overgezet naar het Chinese DeepSeek^[11].
• De programmeertool Cursor heeft zijn nieuwste systeem gebouwd op de Kimi-modellen van het bedrijf Moonshot^[12].
• Shopify heeft een pipeline voor data-extractie op basis van GPT-5 van OpenAI vervangen door een zelf gehost systeem op basis van Qwen van Alibaba – waardoor de kost per eenheid volgens zijn ingenieurs door vijfenzeventig gedeeld werd^[13].
• Zelfs Microsoft – de belangrijkste geldschieter van OpenAI – heeft aangekondigd te overwegen zijn agent Copilot te laten steunen op een versie van DeepSeek, het Chinese model aan zeer lage kosten, verfijnd en gehost op zijn eigen servers^[14].

Het fenomeen is zo zichtbaar dat het Amerikaanse Congres onderzoeken heeft geopend naar Airbnb en naar het moederbedrijf van Cursor, omdat ze toegaven Chinese modellen te gebruiken^[15]. Door de toegang tot zijn producten af te knijpen, heeft Washington de buitenlandse concurrentie vrij spel gegeven.

Peking ligt op de loer

De concurrentie is vandaag grotendeels Chinees – en haar kracht is geen toeval. De open Chinese modellen – DeepSeek, Qwen, Kimi, GLM – domineren de ranglijst van modellen met open gewichten, waar ze de eerste tien plaatsen bezetten, en zitten de beste Amerikaanse modellen – die gesloten en betalend zijn – inmiddels op de hielen, tegen vijf tot dertig keer lagere kosten^[16]. Ironie van de technologische oorlog: het is deels het Amerikaanse chipembargo dat de Chinese ingenieurs dwong uit te blinken in efficiëntie, wat deze zuinige modellen opleverde die vandaag de markt overspoelen. De beperking heeft het wapen voortgebracht. De prestatie heeft trouwens haar schaduwkant: in een brief aan de Senaat die eind juni uitlekte, beschuldigt Anthropic het Qwen-lab van Alibaba ervan via zo’n 25.000 valse accounts 28,8 miljoen niet-toegestane verzoeken te hebben uitgevoerd om de capaciteiten van Claude te “distilleren” – te kopiëren door massale ondervraging; Alibaba ontkent, maar de beschuldiging voedt de parlementaire onderzoeken^[17].

Vooral maakt China een keuze die de Amerikanen niet maken: het publiceert vrij de gewichten van zijn modellen – het downloadbare hart waarmee iedereen ze op zijn eigen machine kan draaien, zonder via een leverancier te gaan. Dat is een beslissend voordeel, want een model dat je zelf host, kan door geen enkele beslissing worden afgesloten. Waar Amerika vergrendelt, verspreidt China.

Maar we moeten oppassen voor de gemakkelijke lezing. Deze vrijgevigheid is geen filantropie: het is de strategie van een speler die nog achterloopt. Openen om marktaandeel te winnen, de Amerikaanse labs droogleggen die van abonnementen leven, zijn invloed uitbreiden door de wereldstandaard te worden. De dag dat China vooroploopt, zal het geen enkele reden meer hebben om zijn voorsprong aan de wereld te schenken. Het volgende grote Chinese model zou heel goed gesloten kunnen uitkomen, zonder enige belofte te breken. Het model dat je al gedownload hebt, blijft van jou – maar het zal verouderen, terwijl het niveau blijft stijgen.

Europa als toeschouwer?

De vaststelling is hard, maar het oude continent heeft nog twee troeven.

Eerst een model – het Franse Mistral, open en lokaal te hosten, een echte soevereiniteitstroef, maar momenteel nog een bescheiden speler tegenover de Amerikaanse en Chinese reuzen.

Dan een machine: het Nederlandse ASML heeft het monopolie op EUV-lithografie-apparatuur, zonder welke noch de Verenigde Staten, noch China, noch Taiwan een geavanceerde chip kunnen produceren. Het is de enige plek in de hele AI-keten waar Europa een voorsprong heeft^[18].

Maar geen van beide troeven is volledig in eigen hand: Mistral blijft achter op de reuzen, en ASML verkoopt niet vrij – het is onder Amerikaanse druk dat Nederland het verbiedt zijn machines naar China te exporteren. De hefboom is Europees, de hand die hem bedient zit gedeeltelijk in Washington. En dat monopolie heeft een houdbaarheidsdatum: zonder toegang tot de meest geavanceerde machines drukt China al bijna gelijkwaardige chips met oudere apparatuur en ontwikkelt het zijn eigen alternatieven – het embargo dat de Europese voorsprong beschermt, is ook wat Peking aanzet om die in te halen^[19].

De zwakte is niet alleen softwarematig. Ze is materieel. De modellen van de nieuwste generatie, en nog meer de “agents” die zelfstandig taken aaneenrijgen, zijn verslindend in rekenkracht – dus in chips, datacenters en vooral energie. En precies op dat terrein van de infrastructuur start Europa met een handicap: minder rekencapaciteit, minder toegankelijke en duurdere energie, afhankelijkheid van chipfabrikanten en buitenlandse leveranciers. Een echte soevereiniteit van de intelligentie bouw je niet zonder de fysieke fundamenten die haar dragen.

Het continent staat dus voor een dilemma: zich bevoorraden bij de Amerikaan betekent zijn gegevens aansluiten op een apparaat voor massasurveillance dat dankzij de kracht van AI nog performanter geworden is^[20] – en het risico op afsluiting aanvaarden dat we net aan het werk hebben gezien. Zich bevoorraden bij de Chinees betekent gokken op een openheid die weer kan sluiten. Europa kan kiezen – maar uit een menu dat in Washington of Peking geschreven is.

Zijn soevereiniteit heroveren

Tegenover deze val houdt maar één weg stand: soevereiniteit opbouwen. En die soevereiniteit speelt op drie niveaus:

Voor de naties betekent ze de industriële en energetische inspanning op zich nemen die Europa te lang heeft uitgesteld: zijn kampioenen steunen, investeren in rekenkracht en energie, en de toegang tot geavanceerde AI behandelen als een kwestie van onafhankelijkheid, niet van comfort.

Voor de bedrijven loopt ze via een concrete en nu al toegankelijke keuze: zelf open modellen hosten in plaats van een herroepbare toegang te huren. Dat doen tal van spelers al, discreet, door open modellen te downloaden en op hun eigen servers te draaien. Hun gegevens gaan niet meer naar de leverancier; de motor blijft onder hun controle.

Voor de individuen ten slotte raakt ze aan een meer persoonlijke vraag: kunnen denken, schrijven en werken zonder dat een stil oor over je schouder kan meelezen. Je onttrekken aan de gecentraliseerde sensor is niet alleen een kwestie van kosten – het is informationele soevereiniteit. Het recht op ongecontroleerde ideeën.

AI houdt je vast aan het harnas

Als de modellen gelijkwaardig en uitwisselbaar zijn, dan is het model niet veel meer waard. De Amerikaanse AI-industrie heeft dat begrepen – en heeft de cursor al verlegd. Omdat ze je niet meer via het brein kan vasthouden, zal ze je via het lichaam vasthouden.

Een AI-model alleen kan in de echte wereld niets. Het is een hoogbegaafd brein in een bokaal: het redeneert prachtig, maar weet niets van jouw wereld, herinnert zich niets van de ene keer op de andere en kan geen enkele tool bedienen. Om te werken heeft het een harnas nodig – de softwarelaag die het omringt en met de werkelijkheid verbindt: zijn geheugen, de toegang tot je bestanden en databanken, de tools die het kan inschakelen, en de logica die bij elke vraag beslist wat het krijgt en waarheen het gestuurd wordt. Het model is het brein; het harnas is het lichaam dat men aan het AI-brein koppelt zodat het kan handelen.

En net daar speelt zich voortaan de macht af. Een kant-en-klaar gehuurd harnas bewijst je een enorme dienst – en leert ondertussen je processen, brengt je stromen in kaart en verankert zich in je context, voor rekening van wie het gebouwd heeft. Microsoft steekt het niet weg: de strategie, door zijn baas zwart op wit verdedigd, is het model goedkoop en uitwisselbaar te maken en de klant tegelijk gevangen te houden in zijn orkestratie – Copilot in Office, GitHub en Windows, daar waar je gegevens al wonen^[21]. Wat je bindt is niet langer het uitwisselbare model. Het is het lichaam dat iemand anders rond jou heeft gevormd, en dat hij je niet zal laten meenemen.

Is dat lichaam onneembaar? Nee – en dat is het goede nieuws. Het voordeel van de Amerikaanse harnassen is reëel, maar welomschreven: het model is speciaal afgesteld om hun harnas te gebruiken, ze zijn betrouwbaarder in autonomie, beter geïntegreerd in je tools. Geen geheim, nochtans. Toen de code van Claude Code in maart 2026 uitlekte – een half miljoen regels –, werd hij in enkele dagen tienduizenden keren gekopieerd en opnieuw geïmplementeerd^[22].

Daarom is het harnas precies de laag waar open source het levendigst is. Open, volwassen en agnostische harnassen bestaan al – ze kunnen eender welk model draaien: een Amerikaans model voor het redeneren, een Chinees model dat bij jou draait voor de rest. Een ervan, OpenCode, ondersteunt meer dan vijfenzeventig leveranciers en heeft meer dan honderdtachtigduizend sterren op GitHub^[23] in amper iets meer dan een jaar; een ander, goose, ontwikkeld door de Amerikaanse fintech Block, is onder het neutrale beheer van de Linux Foundation gekomen^[24]. Met andere woorden: je eigen harnas bouwen is geen ingenieurswens meer, het is een haalbaar doel.

Dat is de echte scheidslijn van het moment: het harnas van je AI zelf bouwen en er de controle over houden, of het comfort huren en een derde je hele context laten opvangen.

Wie de machine controleert

De affaire Fable/Mythos zal als een kleine datum in herinnering blijven. Niet omdat een model werd afgesloten, maar omdat ze, het bestek van een weekend, een mechanisme blootlegde dat voor het grote publiek nog onzichtbaar is: de tool waarmee je je tekst verbetert, een document vertaalt of een recept vraagt, is een machtsinzet tussen staten geworden.

Je zou er een pr-stunt in kunnen zien – het verbod als ultieme reclame, met een aura van onafhankelijkheid op de koop toe. De hypothese is des te verleidelijker omdat, voorbij de media-aandacht, de belangen samenvallen: Anthropic heeft gebruikers nodig die het vertrouwen, de Amerikaanse inlichtingendiensten hebben gebruikers nodig die zich toevertrouwen – en een publieke ruzie met de regering zou een goed geoliede samenwerking aan het zicht onttrekken. Waar of niet, de hypothese bevestigt de noodzaak van soevereiniteit.

Wie AI met wantrouwen bekijkt, krijgt door deze episode op één precies punt gelijk – niet “de machine zal ons onderwerpen”, maar “deze technologie is strategisch genoeg geworden dat een regering op een knop drukt en de toegang afsluit.” De juiste vraag is niet of artificiële intelligentie ons zal overheersen. Ze is wie de machine controleert. Een belangrijke technologische evolutie blijft nooit neutraal: je moet je ze eigen maken, of je erbij neerleggen dat je ze ondergaat.

Marcan voor BAM!