Bent u een „nicodemist”?

 
Als u vertrouwd bent met de Bijbel, kent u Nicodemus ongetwijfeld.
Dit lid van het Grote Sanhedrin van Jeruzalem komt immers meermaals voor in het Nieuwe Testament.
Hij is een farizeeër en in het geheim een leerling van Jezus.
Hij luistert naar zijn onderricht (Johannes 3, 1-21), neemt het voor hem op (Johannes 7, 45-51) en is aanwezig bij de kruisafneming (Johannes 19, 39-42). Maar hij ontmoet Christus ’s nachts, en men kan gemakkelijk begrijpen dat dit is uit angst zich te compromitteren (hij bekleedt officiële functies) en om niet herkend te worden.
Het „nicodemisme” staat vandaag in ruimere zin voor een houding van verhulling, een angst om zijn mening uit te spreken, om geen problemen te krijgen.
De huidige oorlog tussen de NAVO en Rusland heeft mij de gelegenheid gegeven veel „nicodemisten” te ontdekken. Ze zijn immers even talrijk als discreet, zij die het officiële binaire verhaal niet onderschrijven. Twee onverzoenlijk tegengestelde werelden zouden tegenover elkaar staan: aan de ene kant de open en deugdzame democratieën, aan de andere kant een despotisch rijk bevolkt door massa’s die gewend zijn te gehoorzamen onder de „knoet”. Wij tegen hen. De goeden tegen de slechten.
Hoe kan men in dit klimaat de moed hebben te zeggen dat onze „communicatie” even manipulatief is als hun „propaganda”? We weten weinig over die laatste sinds de democratische censuur, om ons te beschermen, de Franstalige zender „Russia Today” heeft verboden, waarvan het programma Interdit d’interdire nochtans een journalistiek model was, en het agentschap „Spoutnik” heeft gesloten.
We zijn dus veroordeeld om het standpunt van de Ander niet te kennen, en aan onze kant worden alle oudste trucs gebruikt om emotie op te wekken en ons voor de oorlog te mobiliseren.

Altijd dezelfde deuntjes

Naar aanleiding van de vierde Franstalige uitgave van mijn boekje Principes élémentaires de propagande de guerre^[1] heb ik deze principes overlopen om te zien of ze werden ingezet in het conflict tussen de NAVO en Rusland, en het resultaat is heel duidelijk.
De eerste principes (Wij willen geen oorlog – alleen de vijand is verantwoordelijk voor het conflict) moeten absoluut worden uitgewerkt om een oorlog populair te maken.
De publieke opinie moet ervan worden overtuigd dat we ons in een toestand van wettige zelfverdediging bevinden en dat de „ander” is begonnen. Het zijn zijn expansionistische bedoelingen die hem tot de aanval hebben gebracht. Het is dus uiteraard Rusland dat wordt voorgesteld als enige verantwoordelijke voor de oorlog in Oekraïne. Nochtans had Machiavelli^[2] (1469-1527) al gewaarschuwd dat wie als eerste zijn zwaard trekt, niet noodzakelijk als verantwoordelijke voor het conflict moet worden beschouwd. Hij kan immers in een zodanige situatie zijn gebracht dat er voor hem geen andere mogelijkheid meer is dan een open oorlog. Zo spreken de westerlingen over de „aanval” van Rusland op Oekraïne in februari 2022, zonder rekening te houden met het feit dat de opmars van de NAVO naar het oosten vanuit Russisch oogpunt een concrete bedreiging voor zijn grondgebied is, waarop het – in het nauw gedreven – uiteindelijk wel moet „antwoorden”.
De NAVO verzekert dat haar opmars naar het oosten bedoeld is om Europa te „beschermen”. Het gaat erom vergeldingsmaatregelen te nemen tegen de Russische aanval, en de VS verklaren zich bereid het kernwapen te gebruiken als antwoord.

Een ander elementair principe van propaganda wil dat men de leider van het andere kamp voorstelt als een duivelse gek.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog is het „Kaiser” Wilhelm II die die rol op zich neemt.
Vervolgens, achtereenvolgens, Saddam Hoessein, Miloseviç of Kadhafi.
Het huidige westerse verhaal laat niet na dit eenvoudige en doeltreffende principe toe te passen. We voeren geen oorlog tegen de Russen, maar tegen Poetin, die aan paranoia lijdt. La Libre Belgique sprak over de Sovjettsaar^[3]. Le Vif hekelde in een artikel uit 2014 met als titel „Comment arrêter Poutine” al zijn „boosaardigheid”, zijn oorlogszuchtige diplomatie en noemde hem een „schurk”^[4].
In het binaire systeem van de propaganda („zij” en „wij”) zijn het altijd de leiders van het andere kamp die gevaarlijke gekken zijn. „Onze” leiders zijn bij hun volle verstand en doordrongen van menselijkheid.

Om de publieke opinie voor de oorlog te mobiliseren, moet men haar er ook van overtuigen dat wij, in tegenstelling tot onze vijanden, deze oorlog voeren voor nobele zaken.
Men zal het dus niet hebben over onze expansionistische plannen, noch over de economische motieven van onze oorlogsondernemingen. Het belligerente eenheidsdenken zal met geen woord reppen over het Amerikaanse schaliegas dat – tegen een hogere prijs – het Russische gas kan vervangen. Men zal niet ingaan op het Europese project dat in het Oekraïne van morgen, geïntegreerd in de NAVO en de Europese Unie, een mooie kans ziet voor goedkope „delokalisatie dichtbij huis”.
Waar de westerse media het daarentegen wel over zullen hebben, is onze nobele neiging om de vijanden van onze vijanden te hulp te snellen. We verdedigen het zelfbeschikkingsrecht van de volkeren voor Kosovo, dat zich van Joegoslavië afscheurt, maar niet voor de Krim of Donetsk als die zich van Oekraïne willen afscheuren.

De propaganda mag alleen de gruweldaden van het vijandelijke kamp aanwijzen, en nooit die van ons.

Zo wordt in de oorlog in Oekraïne alleen over Russisch geweld bericht. Wanneer Human Right Watch en daarna Amnesty International zich zorgen maken over folteringen en executies die door Oekraïners op Russen, met name gevangenen, werden gepleegd, is de weerklank bij ons zwak en haalt het niet de voorpagina’s. Empathie is voorbehouden aan de slachtoffers van de vijand alleen, en niet aan de slachtoffers van Oekraïne en zijn bondgenoten. Vluchtelingen zijn alleen ontroerend en solidariteit waard wanneer ze worden voorgesteld als getuigen van de vijandelijke barbarij. Nochtans heeft de oorlog in Oekraïne sinds 2014 ook inwoners van Donetsk gedwongen hun stad of dorp te verlaten, maar wie heeft zich daar zorgen over gemaakt?
De woorden die op dit gebied worden gebruikt, zijn veelbetekenend. De massagraven en de huurlingen zijn het werk van de „Ander”, de geïmproviseerde begraafplaatsen en de buitenlandse vrijwilligers zijn aan onze kant.
Ik zal niet alle principes van de oorlogspropaganda overlopen, maar ALLE principes zijn terug te vinden in de communicatie om de oorlog tussen de NAVO en Rusland aan de publieke opinie te verkopen.
Ik sta wel stil bij één punt dat rechtstreeks verband houdt met het „nicodemisme”.

Kritische geesten zijn agenten van de vijand

Het tiende en laatste principe van de oorlogspropaganda wil dat wie het beleid van zijn kamp niet volledig onderschrijft, wie twijfelt aan wat de propaganda beweert, onmiddellijk wordt gebrandmerkt als agent van de vijand.
De recente conflicten vormen geen uitzondering op de regel. Paus Bergoglio beweegt zich voorzichtig tussen de twee kampen in de oorlog in Oekraïne. Hij werd dus meteen als „poetinist” bestempeld. Concerten en universitaire colleges worden geannuleerd, kunstenaars en sporters geboycot omdat ze zich niet duidelijk voor ons kamp hebben uitgesproken^[5]. Pacifisten worden uit de media geweerd.
Het belligerente eenheidsdenken is zo alomtegenwoordig dat het heel moeilijk en riskant is het in vraag te stellen, zelfs als men elke tussenkomst begint met „ik ben niet voor Poetin”.
Ik heb echter bij recente tussenkomsten op de radio^[6] of op televisie^[7] kunnen vaststellen dat er naast de lofzangers van de oorlog ook kritische stemmen zijn, veel talrijker dan men denkt, die het officiële mediaverhaal over de oorlog in Oekraïne en over het nut van de sancties niet onderschrijven. Ze pleiten voor dialoog en diplomatieke actie, en stellen andere oplossingen voor dan de confrontatie, die fataal zou kunnen zijn voor onze planeet. Maar deze stemmen, die men onder meer collectief heeft gehoord op de betoging van zondag 26 februari voor de vrede en tegen de oorlog, willen meestal discreet blijven, omdat het hun riskant lijkt een verhaal in vraag te stellen dat door alle leidende kringen en media wordt gesteund.
Wanneer men hen individueel in het openbaar naar hun mening vraagt, buigen velen het hoofd en veranderen ze haastig van onderwerp.
Ze willen beledigingen vermijden en wachten tot de storm voorbij is.
Ze vinden het verstandig hun mening te verbergen, ook al is het in ons land moeilijk maar niet dodelijk, zoals elders, om een „dissidente” overtuiging te verdedigen.
Ze handelen zoals Nicodemus….

Anne MORELLI
Historica, erehoogleraar aan de Université de Bruxelles (ULB)

De meningen die in dit artikel worden geuit, vallen uitsluitend onder de verantwoordelijkheid van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijk die van BAM!

Inleiding en illustratie van BAM!

Fotobron:
Bijgesneden afbeelding op basis van de foto van het schilderij van Crijn Hendricksz Volmarijn op Wikipedia.

[1] Aden 2023. De eerste uitgave dateert van 2001. Het boek is in 7 talen verschenen, waaronder het Japans.
[2] Nicolò Macchiavelli, Istorie fiorentine, libro settimo, cap. XVI.
[3] La Libre, 4 juni 2022.
[4] Le Vif, 5 september 2014, artikel van Gérald Papy.
[5] Zie mijn artikel over de heersende russofobie, gepubliceerd op de site van Le Soir onder de titel „Romain Rolland était-il poutiniste ?”, Carta academica, 28 mei 2022. Men kan ook het geval van Emir Kusturica toevoegen, wiens film On the milky Road werd uitgesloten van het Filmfestival van Cannes 2022: de regisseur had culturele banden met Rusland behouden.
[6] RTBF, programma Ouï dire van 8 februari 2023
[7] LN24, 10 en 21 februari 2023