Oorlog in Oekraïne, rivaliteit tussen grootmachten en de zelfbevestiging van Europa

De Gordiaanse knoop van de oorlog in Oekraïne: tussen zwaard en geest

Gezien de zeer uiteenlopende belangen van de propaganda, de desinformatie, ja, ik zou zelfs zeggen de leugens, die in deze oorlog verweven zijn, in deze oorlog in Oekraïne, en de talrijke implicaties, maar ook rond Oekraïne, heeft men soms de indruk dat het een onontwarbare Gordiaanse knoop is. Volgens de overlevering vond Alexander de Grote de oplossing voor de Gordiaanse knoop door het zwaard te gebruiken. Hij hakte de knoop door die de wagen van koning Frien Gordios aan de Paardenkoning bond, en dat markeerde het begin van zijn verovering van Klein-Azië. Dat is wat de overlevering via Plutarchus vertelt, maar er bestaat een andere overlevering die teruggaat op de geschiedschrijver Flavius. Volgens deze overlevering ontknoopte Alexander de knoop dankzij zijn geestelijke scherpzinnigheid, door de functie te herkennen van de pin van de hemelen voor de stevigheid van de knoop, en door simpelweg de nagel eruit te trekken. U begrijpt ongetwijfeld waarom ik dat vermeld. Ik vermeld het hier omdat de westerse politiek de weg van het zwaard volgt, die weg volgt, omdat het haar ontbreekt aan wat Alexander de Grote onderscheidde: geestelijke scherpzinnigheid, namelijk erkennen dat de sleutel in de oorlog in Oekraïne een onderhandelde vrede is. Maar laten we eerst beginnen met een beknopt overzicht van de geopolitieke situatie, om het daarna uitgebreider over de oorlog in Oekraïne te hebben.

De opkomst van China en de herdefiniëring van de wereldmachten in de 21e eeuw

De 21e eeuw wordt gekenmerkt door de opkomst van China als economische en militaire wereldmacht, en door de rivaliteit tussen de grootmachten, dat wil zeggen de Verenigde Staten, Rusland en China. De oorlog in Oekraïne heeft een nieuwe dynamiek op gang gebracht in de relatie tussen deze grootmachten, ook in hun rivaliteit, maar heeft in één belangrijk geval ook duidelijkheid gebracht: alleen China, en niet Rusland, is in staat de Verenigde Staten te vervangen als belangrijkste wereldmacht. De huidige Amerikaanse nationale veiligheidsstrategie bevestigt mijn inschatting, als volgt: "De Volksrepubliek China is de enige concurrent die zowel de intentie heeft om de internationale orde te hervormen als steeds meer over de economische, diplomatieke, militaire en technologische macht beschikt om dat te doen." Peking heeft de ambitie om een uitgebreide invloedssfeer in de Indo‑Pacific te creëren en de dominante macht in de wereld te worden, en daarom streven de Verenigde Staten er in de oorlog in Oekraïne naar Rusland, hun tweede geopolitieke rivaal, politiek, economisch en militair te verzwakken, in die mate dat ze zich kunnen concentreren op de confrontatie met China, hun grootste tegenstander, om hun strategische doel te bereiken.

Trans-Atlantische en Indo‑Pacifische allianties

De Verenigde Staten hebben een nauwe samenwerking met Europa gezocht, in het bijzonder met de huidige federale regering. Ze hebben niet alleen een gewillige bondgenoot gevonden, maar deze bondskanselier lijkt, zoals zijn bezoek aan Washington vrijdag aantoont, ook bereid een leidende rol op te nemen in de proxyoorlog in Oekraïne. Men moet er echter rekening mee houden dat de Europese bondgenoten, net als in de oorlog in Oekraïne, ook betrokken zouden moeten worden bij een toekomstig conflict met China, samen met Australië, Japan, Nieuw‑Zeeland en Zuid-Korea. Het zou een Indo‑Pacifisch netwerk van partners en bondgenoten tegen China moeten vormen.

Amerikaanse strategische fouten: het dilemma van de twee fronten

Men zou kunnen denken dat het een slimme zet van de Verenigde Staten is om eerst Rusland aan te pakken, de zwakste van de twee geopolitieke rivalen, en vervolgens, in een proxyoorlog, uiteraard niet rechtstreeks, zich daarna tegen China te keren, de sterkere tegenstander. Net als de Amerikaanse strategie-expert Harl Hullman ben ik echter van mening dat de Verenigde Staten een grote fout begaan door een strategische militaire confrontatie op twee fronten tegen China te openen. Rusland heeft dat omschreven als een tijdbom. Daarom is de oorlog in Oekraïne een keerpunt voor Europa. Hij toont de vastberadenheid om de weg van geopolitieke zelfbevestiging in te slaan, politiek, economisch, technologisch, vooral van wat in de afgelopen jaren, in verband met de oorlog in Oekraïne, begrijpelijk wordt als men weet dat Duitsland een bijzonder belangrijke rol speelt op het geopolitieke schaakbord van de Verenigde Staten, en vooral in hun strategie tegenover Rusland. Voor George Friedman, een gerespecteerde Amerikaanse wetenschapper en geopoliticus, is het duidelijk dat Rusland en Duitsland samen de enige macht zouden vormen die de Verenigde Staten zou kunnen bedreigen. Daarom, zegt hij, moet Amerika ervoor zorgen dat dit niet gebeurt. De grootste angst van de Verenigde Staten is volgens Friedman dat Duits kapitaal en Duitse technologie zich combineren met de Russische natuurlijke rijkdommen en het Russische productiepotentieel, een unieke combinatie die de VS al een eeuw lang sterk vrezen.

Russische samenwerking met de NAVO

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie en de ontbinding van het Warschaupact zocht Rusland toenadering. Het hoofdidee was een nauwe coördinatie met het Bondgenootschap te bereiken met betrekking tot de staten die vroeger bondgenoten waren in het Warschaupact en de voormalige Sovjetrepublieken die onafhankelijk waren geworden, in het bijzonder de Baltische staten. Wat Rusland voor ogen had, was crises en conflicten samen met de NAVO op te lossen, en zo een rechtstreekse confrontatie tussen de NAVO en Rusland te vermijden. Met de NAVO‑Rusland-Stichtingsakte van Moskou en de raad op Ruslandniveau werd een gemeenschappelijke basis gelegd en werd een periode van nauwe politieke coördinatie en zeer nauwe militaire samenwerking ingeluid.

China en Rusland: naar een multipolaire wereld

China hanteert een gematigde benadering ten aanzien van de oorlog in Oekraïne. China is ervan overtuigd dat de wereldwijde risico's sinds de oorlog zijn toegenomen, en dat de westerse landen daarvoor de hoofdverantwoordelijkheid dragen, en wel omdat ze de bestaande internationale orde hebben vernietigd. China bevordert de samenwerking met Rusland. Beide willen bijdragen aan de opbouw van een multipolaire wereld, wat, in de woorden van de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi, zal leiden tot het verval van de Amerikaanse hegemonie. De kwestie-Taiwan zou het hoogtepunt kunnen worden van de geopolitieke rivaliteit tussen Amerika en China. In de wet op de betrekkingen met Taiwan van 1969 hebben de Verenigde Staten zich ertoe verbonden Taiwan wapens en andere vormen van steun te leveren die nodig zijn voor de verdediging. Het akkoord is echter weinig concreet wat de aard van de bijstand betreft. Tot nu toe hebben alle Amerikaanse presidenten op dit punt een zekere dubbelzinnigheid gehandhaafd.

Koerswijziging in de verdediging van Taiwan

Deze strategische ambivalentie werd doorbroken door de huidige Amerikaanse president. Hij is ervan afgeweken. Op de vraag of de Amerikaanse strijdkrachten Taiwan zouden verdedigen in geval van een Chinese aanval op Taiwan, antwoordde hij bevestigend, als een ongeziene aanval zich daadwerkelijk zou voordoen. De Chinese president Xi Jinping heeft herhaaldelijk verklaard dat China bereid is de eenmaking met Taiwan met vreedzame middelen te verwezenlijken, tenzij er geen andere keuze is dan de militaire weg.

Ik citeer hem: "Wij staan erop het vooruitzicht van een vreedzame hereniging met de grootste oprechtheid na te streven. Er is echter geen enkele verplichting om van geweld af te zien en de mogelijkheid om alle nodige maatregelen te nemen blijft open. De volledige hereniging van het vaderland moet en kan zeker worden verwezenlijkt."

Ik ben ervan overtuigd dat de Verenigde Staten noch bereid noch in staat zouden zijn om Taiwan te verdedigen. Dat is niet alleen te wijten aan de grote geostrategische voordelen van China en de groeiende conventionele kracht van de Chinese strijdkrachten, met inbegrip van hun grote superioriteit op strategisch-technologische domeinen zoals hypersone wapensystemen, maar ook aan het feit dat China de twee supermachten, de Verenigde Staten en Rusland, op nucleair-strategisch vlak heeft ingehaald.

„Ons schip zinkt langzaam, maar het zinkt”

De Amerikaanse admiraal Charles Richard, die toen commandant was van het US Strategic Command en dus verantwoordelijk voor de inzet van de Amerikaanse kernmacht, verklaarde over de Oekraïense crisis: "Letterlijk zitten we momenteel in een opwarming. De grote crisis moet nog komen. We zullen op de proef worden gesteld op een manier die we al lang niet meer hebben gekend. Wanneer ik de mate van onze afschrikking tegenover China inschat, dan zinkt ons schip langzaam, maar het zinkt."

De rol van de BRICS

De oorlog in Oekraïne heeft de vorming van concurrerende geopolitieke blokken in de hand gewerkt. Terwijl de Verenigde Staten, de Europese Unie en de NAVO dichter bij elkaar komen, heeft zich een tweede geopolitiek blok gevormd rond China en Rusland. De kern van dit blok bestaat uit de zogenaamde BRICS-landen, dat wil zeggen Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika, evenals het Samenwerkingsakkoord van Shanghai. Deze groep omvat China, India, Iran, Kazachstan, Kirgizië, Pakistan, Rusland, Tadzjikistan en Oezbekistan.

China en Saudi-Arabië: uitdaging voor de petrodollar

China werkt nauw samen met Saudi-Arabië op de wereldoliemarkt en in het energiegebruik, en heeft ook sterk de toetreding van Saudi-Arabië tot de BRICS-groep gesteund. Bovendien dringt China aan op de vorming van een reservemunt op basis van grondstoffen die concurreert met de zogenaamde "petrodollar", dat wil zeggen de dollar, ook met het doel een wereldwijde referentiemunt op basis van de goudstandaard in te voeren.

Als men weet dat de Amerikaanse macht voornamelijk berust op de invloed van de dollar, dan is dat een slimme manier om de bovenhand te halen in deze rivaliteit. Sinds het begin van dit jaar zijn Saudi-Arabië, een voormalige zeer nauwe bondgenoot van de Verenigde Staten, evenals Iran, de Verenigde Arabische Emiraten, Argentinië, Egypte en Ethiopië als nieuwe leden toegelaten tot de BRICS-groep. Dat betekent dat 3,8 miljard mensen van de wereldbevolking zich in eenzelfde economische alliantie hebben verenigd.

Groeiende aantrekkingskracht van de BRICS

En ik zou eraan willen toevoegen dat momenteel 40 andere landen interesse hebben getoond om toe te treden, waaronder Algerije, Indonesië, Pakistan, Mexico, Nicaragua, Uruguay, Venezuela en zelfs twee NAVO-landen, namelijk Griekenland en Turkije. Dat vooral de Zuid-Amerikaanse landen belangstelling tonen, doet de Amerikanen bijzonder veel pijn. Ze doen bijvoorbeeld veel moeite om de toetreding van Mexico te verhinderen, maar door de ontwikkeling die ik zonet heb beschreven, is het des te belangrijker dat de Europeanen hun vermogen tot zelfbevestiging versterken en een onafhankelijke speler in de internationale politiek worden. Dat omvat ook het vermogen om conflicten te voorkomen en in te dammen, de noodzaak van een Europees veiligheids- en defensievermogen, wat al duidelijk is als men alleen al naar de Europese periferie kijkt.

Veiligheids- en politieke uitdagingen aan de Europese grenzen

Daar voeren de grootmachten al jaren een strijd om invloedszones, voeren de regionale machten een proxyoorlog om regionale dominantie en strijden etnische en religieuze minderheden voor zelfbeschikking en onafhankelijkheid. Overbevolking, religieuze tegenstellingen en de vernietiging van de natuurlijke levensgrondslagen vormen een voedingsbodem voor islamistische en fundamentalistische terreurgroepen. Deze rampen voltrekken zich in een zone die zich uitstrekt van het Midden‑Oosten tot Afrika. De oorlog in Oekraïne heeft Europa op een kruispunt gebracht. Deze oorlog gaat niet alleen over de veiligheid en de territoriale integriteit van Oekraïne, het gaat ook over een Europese veiligheids- en vredesorde waarin alle staten van het Europese continent hun plaats hebben. Bovendien worden de dramatische economische gevolgen van deze oorlog voor Europa, en in het bijzonder voor Duitsland, steeds duidelijker. Het vertrekpunt van een oorlog is altijd een bepaalde politieke constellatie.

De oorsprong en gevolgen van conflicten begrijpen

Ik wil vanavond niet ingaan op de details van de oorlog in Oekraïne, maar het is belangrijk te begrijpen dat een oorlog niet zomaar uitbreekt. Poetin beslist bijvoorbeeld niet op een ochtend aan het ontbijt om zijn troepen te sturen. Een oorlog heeft altijd een lange voorgeschiedenis en een oorlog leidt tot een nieuwe politieke constellatie. De vraag is natuurlijk hoe die configuratie eruitziet. Moet ze permanent zijn? Zo ja, dan moet er een oplossing zijn die politiek is overeengekomen, zowel met de tegenstanders als met de voorstanders. Daarom eist Clausewitz dat de politiek in een oorlog de bovenhand moet houden en ondanks de gevechten moet doorgaan. Dat leidt tot een dubbele benadering: enerzijds de noodzaak van een verzekerd defensievermogen om het land te beschermen, en anderzijds de inspanning om tot een onderhandelde vrede te komen om de oorlog te beëindigen. Wanneer politiek en diplomatie op het spel staan, zoals nu het geval is, dan is de oorlog zoals gedefinieerd door Clausewitz een daad van grenzeloos geweld, waarbij ieder zijn regels aan de ander oplegt. Daaruit ontstaat een wisselwerking die tot het uiterste leidt, wat we vandaag escalatie noemen.

Geostrategische ongelijkheden tussen Rusland en de Verenigde Staten

Dat is precies wat we van bij het begin hebben gezien. De geostrategische situatie van Rusland en van de Verenigde Staten, de twee belangrijkste spelers in deze oorlog, zou niet tegengestelder kunnen zijn. Beschermd door twee oceanen, met een bondgenoot in het noorden en een bevriende staat in het zuiden, spelen de geostrategische factoren ruimte en tijd geen enkele rol voor de Verenigde Staten, en ze zijn evenmin met conventionele middelen aan te vallen. De Verenigde Staten zijn een lucht- en zeemacht.

Voor Rusland daarentegen zijn ruimte en tijd, door zijn grote landmassa omringd door talrijke staten en crisisregio's, van existentieel belang. Ook om historische redenen streeft Rusland op een bijzondere manier naar militaire veiligheid. Ik heb de indruk dat Rusland noch bereid is zijn geschiedenis op te geven, noch in staat is aan zijn geostrategische situatie te ontsnappen. Het strategische keerpunt in de relatie tussen de Verenigde Staten en Rusland was het jaar 2002, namelijk de eenzijdige opzegging van het AB-akkoord van 1972 over strategische raketafweersystemen, dat uiterst belangrijk was voor het strategische nucleaire evenwicht tussen deze twee supermachten.

Tegelijkertijd werd in Europa een raketafweersysteem opgezet, dat Rusland moest ervaren als een bedreiging voor het strategische nucleaire evenwicht met de Verenigde Staten. In 2019 werd ook het INF-akkoord over nucleaire middellangeafstandsraketten, dat zo cruciaal is voor de veiligheid van Europa, eenzijdig opgezegd.

Gevolgen van de Amerikaanse beslissingen voor het nucleaire evenwicht

In feite hebben de Verenigde Staten Rusland zo de mogelijkheid gegeven om op een wettige en verdragsconforme manier een nieuw eurostrategisch nucleair dreigingspotentieel tegen Europa te ontwikkelen. Een jaar later werd het Verdrag inzake het Open Luchtruim (Open Skies Treaty) eenzijdig opgezegd. Dat verdrag was zeer belangrijk omdat het wederzijdse inspecties mogelijk maakte en zorgde voor transparantie en voorspelbaarheid van militaire acties. Toch werd in 2021 het akkoord over de intercontinentale strategische wapensystemen, dat wil zeggen het Amerikaans-Russische wapenakkoord, bekend als het New START-verdrag, in onderlinge overeenstemming met 5 jaar verlengd. Er waren zelfs onderhandelingen tijdens de oorlog in Oekraïne, tot Rusland ze onderbrak wegens de massale steun van de Verenigde Staten aan Oekraïne. Een keerpunt op het vlak van veiligheidsbeleid was de NAVO-top van 2008 in Boekarest, waar president Bush met grote druk probeerde de toetreding van Georgië en Oekraïne tot de NAVO veilig te stellen. Toen dat mislukte, werd, zoals gewoonlijk om het gezicht te redden, een vaag toetredingsperspectief in het communiqué opgenomen. De huidige directeur van de CIA, William Burns, toen Amerikaans ambassadeur in Moskou, had de Amerikaanse regering vooraf in een telegram gewaarschuwd. Hij schreef over de ernstige strategische gevolgen, hij benadrukte dat die niet genoeg konden worden ingeschat en dat ze een vruchtbare bodem zouden creëren voor een Russische interventie op de Krim en in het oosten van Oekraïne en dat het buiten kijf staat dat Poetin krachtig zal terugslaan.

De staatsgreep van 2014 in Oekraïne en de gevolgen ervan

Het echte keerpunt was echter de door de Verenigde Staten georkestreerde staatsgreep van februari 2014 in Kiev. Die ontketende de burgeroorlog in de Donbass en de weigering van minderheidsrechten aan de Russischtalige bevolking. Zoals u weet, was dat overeengekomen in het akkoord van Minsk, tot stand gebracht door mevrouw Merkel en de Franse president. Daarna moest er tegen eind 2015 een grondwetswijziging komen die de Russische minderheid dezelfde rechten zou toekennen als de Oekraïenstalige burgers. In de Verenigde Staten zijn velen ervan overtuigd dat de oorlog had kunnen worden vermeden. Dat zou mogelijk zijn geweest als men ernstig had gesproken over de toetreding van Oekraïne tot de NAVO en over een grotere autonomie voor de Russischtalige bevolking van de Donbass binnen de Oekraïense staat. De oorlog had ook na 6 weken kunnen eindigen tijdens de onderhandelingen in Istanboel eind maart 2022. Oekraïne en Rusland bereikten een resultaat dat voor beide partijen aanvaardbaar was. In essentie werd overeengekomen dat Oekraïne zou afzien van een NAVO-lidmaatschap en een neutrale status zou aannemen. In ruil daarvoor zouden de Russische troepen zich terugtrekken tot hun positie van vóór de oorlog, dat wil zeggen die van 23 februari. Dit akkoord werd door Oekraïne niet ondertekend onder druk van het Westen.

Financiële en militaire impact van de oorlog in Oekraïne

Bij het begin van het 3e oorlogsjaar waarin we ons nu bevinden, is het duidelijk dat het lot van Oekraïne dit jaar zal worden beslist, waarschijnlijk eerder vroeg dan laat. De toekomst van het land ligt in handen van het Westen. Oekraïne heeft geld nodig, militair materieel, wapens en munitie, maar bovenal ontbreekt het aan soldaten. We zijn letterlijk afhankelijk van financiële steun, anders verliezen we. Dat verklaarde hij. Bijna de helft van de Oekraïense staatsbegroting wordt door het Westen gefinancierd. Elke vertraging of vermindering van de geldstroom zou de insolventie van de staat kunnen veroorzaken. Hoewel Oekraïne door een alomtegenwoordige corruptie aanzienlijk heeft bijgedragen en nog steeds bijdraagt aan zijn financiële problemen, zal Oekraïne, zolang de oorlog duurt, afhankelijk zijn van de volledige militaire steun van het Westen. Maar zelfs vele jaren later zullen de wederopbouw en het economische herstel van het land een groot engagement op lange termijn vereisen, vooral van de Europeanen. De bondskanselier heeft zich al enige tijd geleden aan het hoofd van de staten geplaatst. Dat moet Oekraïne in staat stellen de oorlog voort te zetten zolang het dat nodig acht. En hij heeft de Europese staten opgeroepen tot een grotere bereidheid om te presteren. De bondskanselier heeft blijkbaar een sleutelrol gespeeld opdat alle EU-lidstaten, Hongarije inbegrepen, het Europese financiële pakket zouden goedkeuren. Dit pakket moet echter worden gespreid over de jaren 2024 tot 2027, met meer dan 50 miljard euro. In vergelijking met het Amerikaanse steunpakket van 60 miljard is dat niet veel. Het dekt noch de financiële behoeften van Oekraïne om de overheidsfuncties in stand te houden, noch de behoeften aan militaire steun.

Welke rol voor Europa in de steun aan Oekraïne?

Het lijkt er echter op dat de Europeanen de Verenigde Staten misschien volledig zullen moeten vervangen als die ophouden de belangrijkste steunpilaar te zijn. Dat zou kunnen gebeuren als het Congres weigert meer geld vrij te maken of als de steun na een regeringswissel volledig wordt stopgezet. Niet alleen financieel, door de moeilijkheden om het huidige steunpakket uit te voeren, dat overigens vandaag door de Senaat werd goedgekeurd. In de Verenigde Staten bestaat enige hoop dat het deze week ook door het Congres raakt. Ik ben daar echter niet helemaal zeker van, want velen in de Verenigde Staten zijn sceptisch. Er worden al alternatieve oplossingen besproken. Japan en Zuid-Korea, die geen wapens leveren aan oorlogsgebieden, zouden bijvoorbeeld wapens aan de Verenigde Staten kunnen geven, zodat die ze aan Oekraïne doorgeven. Een andere optie zou zijn dat de Europeanen betalen voor Amerikaanse wapens die voor Oekraïne bestemd zijn. De huidige coördinatie van de steun door de Verenigde Staten in het kader van Ramstein, hier in Duitsland, zou in de toekomst door de NAVO moeten worden overgenomen. Als u die drie factoren samen neemt, zult u vaststellen dat de europeanisering van deze oorlog een grote stap voorwaarts heeft gezet.

Bijdrage van de Verenigde Staten aan het Oekraïense conflict: meer dan financiële hulp

De Verenigde Staten leveren niet alleen geld en wapens. Ze dragen ook aanzienlijk bij aan de opleiding van Oekraïense soldaten, leveren tijdig verkennings- en doelgegevens aan de Oekraïense strijdkrachten en spelen een cruciale rol in de planning van de operaties. Deze diensten bevinden zich overigens, met een hoofdkwartier voor Oekraïne in Wiesbaden, in Duitsland. De Europese staten zouden de hierboven vermelde diensten niet kunnen leveren, in het bijzonder de levering van verkennings- en doelgegevens. Het risico dat Donald Trump, als hij tot president wordt verkozen, een radicale beleidswijziging inzet, is groot. We kennen hem van zijn mandaat als president. Daarom is het begrijpelijk dat politici die uitsluitend in termen van een oorlogsscenario plannen, met afschuw de eerste successen van Trump in de voorverkiezingscampagne volgen. Anderzijds, de wil om de oorlog voort te zetten en zich ongewijzigd financieel te engageren, via wapenleveringen of zelfs, zoals een CDU-politicus enkele dagen geleden vroeg, de acties uit te breiden: Rusland blijft onwrikbaar. Eerder heeft hij gezegd dat we de oorlog voeren omdat het gaat om milities in de Donbass die, voor zover ik weet, niet zo indrukwekkend zijn. Het is echter een reden.

Analyse van de Oekraïense en Russische militaire capaciteiten

Anderen, onder wie Duitsers van wie men normaal de naam niet uitspreekt, hebben om soortgelijke redenen oorlogen gevoerd. Het is een illusie te beweren dat momenteel geen van beide kanten een militair voordeel heeft. Ik zal de huidige situatie niet als Pact bestempelen. De Oekraïense strijdkrachten hebben grotendeels het vermogen verloren om een offensieve grondoorlog te voeren na het mislukte offensief dat in Duitsland en in andere landen zo uitbundig was gevierd. Wat ze nu doen, is uitwijken en met aanvallen op Russisch grondgebied aantonen dat ze nog altijd militair kunnen optreden. Dat omvat ook aanvallen op de burgerbevolking. Bijvoorbeeld bij een gebeurtenis in Belgorod waarbij in oktober 25 mensen werden gedood, onder wie kinderen. De Oekraïners hebben de stad Donetsk aangevallen met Amerikaanse clustermunitie. Zo werd bijvoorbeeld ook de universiteit in brand gestoken. Dat is een oorlogsmisdaad volgens het internationaal humanitair recht, zelfs wanneer het tegen de eigen bevolking is gericht. Men mag geen oorlogsmisdaad plegen tegen de eigen bevolking.

Russische militaire initiatieven en strategie in Oekraïne

De Russische strijdkrachten hebben sinds begin oktober het initiatief genomen. Ze zijn echter geen grootschalig offensief begonnen. In plaats daarvan concentreren ze zich op lokale aanvalspunten, met als doel hun eerdere veroveringen te consolideren en grotere verliezen te vermijden. De huidige Russische zwaartepunten liggen bij Avdiivka, waar ze al in de buitenwijken aanwezig zijn. De volledige inname van Avdiivka zou de weg openen naar de consolidatie van de oostelijke regio van de Donbass. In de regio van Kupiansk hebben de Russen meer dan 40 000 troepen samengebracht, blijkbaar met het doel de regio Charkov te veroveren. Het is waarschijnlijk dat de Russen ook Odessa zullen innemen.

Amerikaanse strategie om de Oekraïense verdediging te versterken

De kritieke situatie van Oekraïne heeft de Verenigde Staten ertoe aangezet een nieuwe strategie te ontwikkelen. De Oekraïense strijdkrachten moeten voorlopig een strategische verdediging aannemen, vergelijkbaar met die van de Russen vorig jaar. Het doel is het grondgebied dat nog onder hun controle staat te behouden vanuit stevig ingerichte verdedigingsposities en vooral de hoge menselijke verliezen te verminderen, om de voorwaarden te scheppen voor een versterking op lange termijn en een grote weerbaarheid van de Oekraïense strijdkrachten en voor de economie. Ze noemen dat de vierfasenstrategie: vechten, opbouwen, herstellen en hervormen. Ze proberen momenteel president Zelenski van deze strategie te overtuigen, vooral om hem te doen begrijpen dat de Oekraïense strijdkrachten over 10 jaar over een grote gevechtskracht en een hoge afschrikkingsfactor zullen beschikken.

De toekomst van de Oekraïense strijdkrachten

Tegen het einde van dit jaar zou de gevechtskracht van de Oekraïense strijdkrachten aanzienlijk groter moeten zijn dan vandaag. Dat betekent echter dat de Oekraïense president zijn doel zou moeten opgeven om alle door Rusland bezette gebieden te heroveren, de Krim inbegrepen, want het front zou moeten worden gestabiliseerd waar het zich nu bevindt. Deze over 10 jaar geplande strategie voorziet dat de Europese bondgenoten specifieke verbintenissen aangaan voor militaire en economische steun. Die verbintenissen moeten worden vastgelegd in bindende nationale documenten en overeengekomen in een bilateraal akkoord met Oekraïne. De verbintenis van 10 jaar dient als garantie tegen de door Trump aangekondigde stopzetting van de steun aan Oekraïne. Ze moet ook verhinderen dat een regeringswissel in een Europese staat tot een koerswijziging leidt. De federale regering is eveneens bereid zich te engageren voor deze steun en deze bijstandsverplichting van 10 jaar.

Toetreding van Oekraïne tot de NAVO: de weg van de collectieve verdediging

Als alle NAVO-staten dit voorbeeld volgen, zou dat kunnen neerkomen op een NAVO-lidmaatschap via de achterdeur, althans wat de collectieve verdediging volgens artikel 5 van het NAVO-verdrag betreft. Daarom wordt er in de Verenigde Staten nagedacht over het creëren van een mechanisme met Oekraïne dat vergelijkbaar is met artikel 4 van het NAVO-verdrag. Dat artikel bepaalt dat de lidstaten elkaar raadplegen wanneer de territoriale integriteit, de politieke onafhankelijkheid of de veiligheid van een lid wordt bedreigd. In die context is de breuk tussen Zelenski en de militaire opperbevelhebber, generaal Saluchni, van bijzonder belang. Dat leidde afgelopen donderdag tot het ontslag van Saluchni. Het ging uiteindelijk om de verantwoordelijkheid voor de mobilisatie van 500 000 soldaten om de zware personeelsverliezen te compenseren. De vraag was of het leger, dus Saluchni, of de politiek die verantwoordelijkheid moest dragen. Noch Saluchni noch Zelenski wilde die verantwoordelijkheid op zich nemen. Doorslaggevend waren echter de fundamentele meningsverschillen over de leiding van de operaties, de afstemming van de politieke doelen in deze oorlog en de publieke voorstelling van de militaire successen. Mislukking toen Saluchni begin november vorig jaar publiekelijk aankondigde dat het offensief een mislukking was. Hij ging openlijk in tegen zijn president, die de situatie voortdurend overdreven positief had voorgesteld, wat uiteraard meer aandacht trok van westerse politici en media.

Gevolgen van het ontslag van de opperbevelhebber van de strijdkrachten in Oekraïne

Het ontslag van generaal Saluchni vond plaats in een uiterst kritieke fase. Zeer binnenkort zal blijken dat de beslissing van Zelenski een grote fout was. Zijn opvolger is overigens van Russische afkomst, wat aantoont hoe nauw deze twee volkeren met elkaar verbonden zijn. Na het mislukken van dit offensief groeit de angst in Europa. Men vreest dat het strategische doel van Rusland de verovering van heel Oekraïne is. Daarna zou het doel kunnen zijn de Baltische landen of Polen aan te vallen en een oorlog met de NAVO te beginnen. Als u de Welt am Sonntag hebt gelezen, dan weet u dat dit zeer gedetailleerd in de Duitse media is beschreven. Sinds enige tijd wordt aangevoerd dat de aanval op Oekraïne deel uitmaakt van een imperiale strategie op lange termijn. Het doel zou zijn de invloedssfeer van de Sovjet-Unie te heroveren. Sinds de militaire situatie duidelijk in het voordeel van Rusland overhelt, verspreiden zogenaamde militaire experts bijna hysterisch de angst voor oorlog. Of dat te wijten is aan onwetendheid, aan een bekrompen ideologische visie of aan pure ijdelheid, weet ik niet. Misschien gaat het ook om een poging om de verbetering van het defensievermogen van de Bundeswehr te rechtvaardigen, wat niet duidelijk herkenbaar is.

De oorlog in Oekraïne en de angst voor een Russische expansie in Europa

Blijkbaar willen zij die nog niet zo lang geleden de militaire overwinning of de oorlogswinst van Oekraïne voorspelden, zonder scrupules de voortdurende steun aan Oekraïne mobiliseren. Ze beweren dat een nederlaag van Oekraïne de machtshonger van Rusland niet zou stillen en dat het daarom niet zou aarzelen de NAVO-staten aan te vallen. Duitsland en Europa zouden dan voor een decennium van confrontatie met Rusland staan. Het is opmerkelijk dat politici de eis van een aanzienlijke verhoging van de defensie-uitgaven rechtvaardigen met de veronderstelling van een op handen zijnde Russische aanvalsoorlog. Meer dan tien jaar lang hebben Duitse politici de schending van de Grondwet aanvaard die in 2011 plaatsvond met de zogenaamde heroriëntering van de Bundeswehr. Om heel duidelijk te zijn: we hebben geen gevaarlijk oorlogsverhaal nodig om te rechtvaardigen dat de Bundeswehr in staat moet zijn het land en de Federatie te verdedigen. Het volstaat om eindelijk de grondwettelijke opdracht te vervullen. De vraag blijft dus of er overtuigende bewijzen zijn dat Rusland binnen enkele jaren niet alleen in staat zal zijn de NAVO aan te vallen, maar zich daar ook op voor te bereiden, omdat Rusland de intentie heeft dat te doen. Poetin heeft de beschuldiging dat hij het Russische Rijk zou willen herstellen afgewezen door letterlijk te zeggen: "Niemand wil ons geloven. Niemand wil geloven dat we niet proberen de Sovjet-Unie terug te brengen." Hij voegde eraan toe: "Wie de Sovjet-Unie niet mist, heeft geen hart. Wie haar terug wil, heeft geen verstand."

Het standpunt van Rusland over de Oekraïense crisis en de westerse perceptie

Tijdens de laatste Valda-conferentie in oktober vorig jaar verklaarde hij: "Ik citeer dat alleen om te tonen dat er geen duidelijke verklaring uit Rusland komt zoals ze bij ons worden weergegeven." Hij zei: "De crisis in Oekraïne is geen conflict om een grondgebied, dat wil ik benadrukken. Rusland is het grootste land ter wereld, we hebben er geen enkel belang bij andere gebieden te heroveren." Men stelt altijd maar één kant van het verhaal voor. Gel zei: "Het geheel is de waarheid en de helft is de leugen." Het is lang geleden dat ik het geheel heb gehoord. Hoe zit het in de praktijk? Bestaat er werkelijk een voorwaarde voor een aanval op de NAVO-staten of voor de verovering van heel Oekraïne, want dat zou de voorwaarde zijn. Vóór zijn aanval op Oekraïne in februari 2022 zette Rusland ongeveer 190 000 soldaten in tegen een Oekraïense strijdmacht die meer dan twee keer groter was, en die bovendien uitstekend was, opgeleid en uitgerust door het Westen.

Russische strategie in Oekraïne en militaire berekeningen

Het moest voor de Russische leiding duidelijk zijn dat de verovering van heel Oekraïne onmogelijk was, ook al wordt die door het Westen nog altijd als onbekwaam voorgesteld. Ze beheerst nochtans de elementaire rekenkundige bewerkingen: met 190 000 man kan men Rusland niet de intentie toeschrijven heel Oekraïne te willen veroveren. Dat is gewoonweg uitgesloten. Bovendien zou een Russische bezetting van dit grote land een enorme inspanning vergen in termen van bezettingstroepen. Ter vergelijking: in de kleine DDR waren 300 000 Russische soldaten gestationeerd. Hoeveel zou er dan nodig zijn in het immense Oekraïne? Een ander punt is dat de Russische ambitie altijd is geweest een buffer te hebben tussen Rusland en de NAVO. Die buffer zou verdwijnen als heel Oekraïne bezet werd. Dat zou betekenen dat NAVO-soldaten en Russische soldaten rechtstreeks tegenover elkaar zouden staan. Het risico dat een conflict uitbreekt door een menselijke of technische fout die politiek niet meer onder controle kan worden gehouden, zou groot zijn, en we hebben gedurende de hele oorlog in Oekraïne gezien dat zowel Rusland als de Verenigde Staten altijd een rechtstreekse confrontatie hebben willen vermijden. Dat was toen dus niet mogelijk. In het Westen werd dat gevierd als een grote vernedering voor de Russen, omdat ze er niet in slaagden zich door te zetten.

Vredesonderhandelingen van Istanboel en Russische strategie in Oekraïne

Dat is een ander verhaal, maar er is nog iets wat ik snel wil vermelden. In het kader van de vredesonderhandelingen in Istanboel eind maart 2022 heeft Rusland toen, vanwege het voor beide partijen positieve verloop en als teken van goede wil, zijn troepen teruggetrokken uit de veroverde gebieden rond Kiev en contractueel de volledige terugtrekking tot de status quo van vóór de aanval verzekerd, dat wil zeggen tot 23 februari 2022. Daarom ga ik ervan uit dat de aanval op Oekraïne geen deel uitmaakt van een imperiaal plan tot herovering van de vroegere Sovjet-invloedsgebieden of zelfs van heel Europa. Uiteraard kunnen de oorlogsdoelen in de loop van een conflict veranderen. De speculaties over Russische aanvalsintenties zouden zeer gemakkelijk kunnen worden getoetst door een staakt‑het‑vuren overeen te komen, gevolgd door vredesonderhandelingen. Bovendien zouden de resultaten van de onderhandelingen ook bepalingen kunnen omvatten die verhinderen dat het Oekraïense grondgebied door Rusland wordt gebruikt als ontplooiingsgebied voor een aanval op Centraal-Europa.

Akkoorden met Rusland voor een Europese veiligheid?

Bovendien zouden er met Rusland akkoorden kunnen worden gesloten die vooral de veiligheid van de Baltische staten zouden vergroten. Het zou ook kunnen bijdragen aan een grotere stabiliteit tussen de NAVO en Rusland. Ik denk bijvoorbeeld aan een actualisering van het CSE-verdrag. Dat zou de beperking van de conventionele strijdkrachten omvatten, met een nieuwe regeling van militaire vertrouwenwekkende maatregelen die even belangrijk zou zijn; zo'n maatregel zou bijdragen aan meer transparantie en voorspelbaarheid van het politiek-militaire optreden. Het lijkt erop dat het voor Moskou vooral belangrijk is de uitbreiding van de NAVO door de toetreding van Oekraïne tot aan de Russische grens te verhinderen. Rusland streefde in de jaren 90 al het doel na een strategische bufferzone ten opzichte van de NAVO te creëren, een zogenaamd cordon sanitaire. Dat idee werd onlangs opnieuw opgenomen in de vorm van een gedemilitariseerde zone op Oekraïens grondgebied.

Rusland: een westerse interventie in Oekraïne vermijden

Recentelijk tonen de Russische operaties echter ook aan dat Rusland voorzorgen neemt. Die zijn erop gericht het risico te verkleinen dat westerse troepen in de oorlog ingrijpen om een totale nederlaag van Oekraïne te voorkomen. In Duitsland wordt het feit dat in Istanboel eind maart 2022 een akkoord werd bereikt onderdrukt, of dat gebeurt hoewel zelfs de Oekraïense regering het niet ontkent. Oekraïense deelnemers aan de onderhandelingen hebben het herhaaldelijk publiekelijk bevestigd. De redenen liggen voor de hand: een grondiger onderzoek van de inhoud van het akkoord zou aantonen dat Oekraïne een zeer goed resultaat had behaald, een resultaat dat de oorlog zou hebben beëindigd onder voorwaarden die voor Oekraïne volkomen aanvaardbaar waren. Na weken zou geen redelijk mens zich dan afvragen waarom Zelenski niet bereid was om met zijn handtekening de dood van een half miljoen Oekraïners en de vernietiging van het land te voorkomen. Nadat hij zich tijdens de gesprekken zelfs positief had uitgelaten over de onderhandelingen in de Russische media, zou elk redelijk mens zich blijven afvragen waarom hij en de westerse landen die hem vooral steunen nog altijd niet bereid zijn de vrede een kans te geven.

De rol van het Westen in het Oekraïense conflict en illusies van overwinning

Nu waren de politici die begin april de vrede tussen Rusland en Oekraïne hebben verhinderd, blijkbaar ervan overtuigd dat Rusland met hun steun door Oekraïne kon worden verslagen. Het zou nu voor iedereen duidelijk moeten zijn dat dat een fictie was. De Oekraïners hebben bereikt wat hun strijdkrachten met de steun van het Westen konden bereiken. Het Westen zou zich dus niet langer schuldig moeten maken aan het tragische lot van het Oekraïense volk. Zelfs met de steun van het Westen via wapen- en munitieleveringen en de opleiding van Oekraïense soldaten zal Oekraïne Rusland nooit militair verslaan. Zelfs de levering van wat sommige amateurs game changers hebben genoemd, soms tanks, soms iets anders, zijn niet de gehoopte wonderwapens. Bovendien hebben anderen al eerder op wonderwapens gehoopt; hoe dan ook zijn ze niet in staat de strategische situatie in het voordeel van Oekraïne te veranderen. De Oekraïense strijdkrachten verkeren na de zware verliezen in een uiterst kritieke toestand. Ze hebben niet meer de kracht om een strategisch keerpunt te bereiken.

De harde realiteit van Oekraïne tegenover de westerse steun

De harde waarheid is dat, ondanks een massale steun van de Verenigde Staten en Europa met moderne wapens, een militaire nederlaag van Oekraïne zich aftekent. Toch zeggen onze media dat er meer wapens moeten worden geleverd. Maar wapens kunnen soldaten niet vervangen. Het lijkt er dus op dat Oekraïne nu, zoals ik al zei, de oorlog naar een ander niveau wil tillen, dat wil zeggen met wapensystemen diep richting Brussel optreden. Ik denk dat het tijdsvenster voor een onderhandelde vrede snel zou kunnen sluiten als het Westen zich niet ernstig inspant om een onderhandelde vrede te bereiken. Het lot van Oekraïne zal op het slagveld worden beslist, en wanneer de wapens zwijgen, zal Oekraïne niet meer zijn wat het was.

Risico's van escalatie en een uitgebreider conflict in Europa

Het Westen zou zich dus zelfs gedwongen kunnen zien, en dat is mijn grote vrees, een verwoestende militaire nederlaag van Oekraïne te verhinderen door actief in te grijpen. Dat zou een reëel risico creëren dat er een grote Europese oorlog uitbreekt op het continent, met inbegrip van het risico van een beperkte kernoorlog. Hoewel de twee grootmachten, Rusland en de Verenigde Staten, zich veel moeite hebben getroost om precies dat te voorkomen, valt nog te hopen dat het mogelijk zal zijn een uitbreiding van de oorlog naar heel Europa te vermijden. Anders, en nu kom ik terug op Alexander de Grote, door de geestelijke scherpzinnigheid van een politiek leider. Dus misschien nog omdat de rede het voorlopig haalt: komt u iemand voor de geest van wie men zou kunnen zeggen dat hij geestelijke scherpzinnigheid heeft? Ik begrijp niet waarom de regeerders niet worden geraadpleegd. Ja, ik ben levendig, maar niet van geest. Het laatste punt dat ik wil maken en dat ik u echt op het hart wil drukken, is dus het volgende: historici hebben zich altijd afgevraagd hoe het mogelijk was dat de Europese mogendheden de Eerste Wereldoorlog in strompelden, de oercatastrofe van de eeuw. Laten we hopen dat de historici zich in de toekomst niet zullen moeten afvragen hoe de oorlog in Oekraïne de oercatastrofe van de 21e eeuw heeft kunnen worden.

Ik dank u voor uw geduld

Bekijk de lezing in het Frans:
Général à la retraite Harald Kujat à Berlin sur la guerre en Ukraine et le changement géopolitique

Bekijk de lezing in het Duits:
Vortrag von General a. D. Harald Kujat in Berlin über Ukraine‑Krieg und den geopolitischen Wandel

BAM!

Chapeau en illustratie door BAM!