Factchecking, het einde?

De DSA, of digitaledienstenverordening, eind 2020 voorgesteld door de Europese Commissie, wordt op 19 oktober 2022 door het Europees Parlement aangenomen. Die legt onder meer aan de grote platformen (zoals Facebook, Twitter of YouTube) verplichtingen op om „de verspreiding van valse informatie te beperken”. Concreet bekrachtigt deze verordening alleen maar een praktijk die al sinds de COVID-crisis en vooral sinds het begin van de vaccinatiecampagne wijdverbreid was: de censuur van inhoud die „niet beantwoordt aan de communitynormen”...

Eerste domino: de overname van Twitter

Het toeval wil dat Elon Musk de overname van Twitter afrondt op 27 oktober 2022, precies acht dagen na de goedkeuring van de DSA door de EU… Die twee gelijktijdige gebeurtenissen worden de voorbode van een genadeloze oorlog tussen enerzijds de voorstanders van deregulering en vrije meningsuiting, vertegenwoordigd door Elon Musk, en anderzijds de EU en de traditionele media, vurige verdedigers van de censuur (eufemistisch herdoopt tot „strijd tegen desinformatie”).

Met die overname krijgt Elon Musk de gelegenheid om via de Twitter Files, een reeks interne documenten, te onthullen wat er achter de schermen van de moderatie op het platform gebeurt. Die bestanden tonen onder meer contacten met overheidsinstanties zoals de FBI en politieke druk van de regering-Biden om bepaalde inhoud te censureren.

Elon Musk ontslaat vervolgens live zijn moderatieteam, met aan het hoofd Vijaya Gadde, de juridisch directeur van Twitter, bekend om haar rol in omstreden moderatiebeslissingen, met name de schorsing van het account van Donald Trump.

Het nieuwe moderatiebeleid dat Musk invoert, wil de beperkingen voor gebruikers drastisch terugschroeven. Hij pleit voor een minimalistische aanpak waarbij alleen illegale of gevaarlijke inhoud (zoals oproepen tot geweld) wordt verwijderd. Musk zegt van Twitter een digitaal openbaar plein te willen maken dat de vrije meningsuiting bevordert, ook al betekent dat omstreden uitspraken tolereren.

Die radicale koerswijziging lokt felle kritiek uit, met name van de Europese Unie, die herinnert aan de verplichtingen van de DSA. Grote adverteerders schorten hun reclamecampagnes op het platform tijdelijk op, bezorgd over de mogelijke wildgroei van inhoud die als problematisch wordt bestempeld. Toch blijft Musk volhouden dat Twitter onder zijn leiding een ruimte voor vrij en open debat zal blijven, in tegenstelling tot de platformen die volgens hem onderworpen zijn aan institutionele censuur.

Het interview van Elon Musk door de BBC op 12 april 2023 illustreert duidelijk de tegenstelling tussen die twee visies, en legt tegelijk de dubbelzinnigheden bloot die de voorstanders van censuur in stand houden, door bewust de strijd tegen haatspraak te verwarren met factchecking.

Breton: de olifant in de porseleinkast

Thierry Breton, de commissaris voor de Interne Markt bevoegd voor digitale zaken en een groot verdediger van de DSA, strooit dan met ondoordachte uitspraken, nochtans op zeer glad terrein: hoewel de DSA in werkelijkheid een antidemocratisch controle-instrument is, hadden de dubbelzinnige formulering en de opname van factchecking in een ruimer geheel van welwillend ogende regels tot dan toe verhinderd dat er vóór de stemming in het Parlement al te veel argwaan rees. Maar subtiliteit is niet de voornaamste kwaliteit van de Franse commissaris

Het hoogtepunt wordt bereikt in augustus 2024, wanneer Breton een open brief richt aan Elon Musk, vóór een interview met Donald Trump op het platform X. Hij herinnert daarin aan de wettelijke verplichtingen van de DSA en wijst op het risico van sancties bij niet-naleving.

Musk, trouw aan zijn provocerende stijl, antwoordt meteen met een ironische tweet, waarin hij aanklaagt wat hij beschouwt als een inbreuk op de vrije meningsuiting en een bureaucratisch machtsmisbruik.

Door het ware gezicht van de DSA te onthullen en de absurditeit ervan te tonen, wordt Breton tegen wil en dank de objectieve bondgenoot van de tegenstanders van censuur. De Commissie heeft dat uiteindelijk begrepen en nam al snel afstand van haar gênante commissaris. De Commissie verduidelijkte dat noch de timing noch de formulering van de brief van Thierry Breton was afgestemd met of goedgekeurd door voorzitter Ursula von der Leyen of het college van commissarissen… Het zal von der Leyen evenmin ontgaan zijn dat het niet bijzonder verstandig was om degene lastig te vallen die op een dag haar nieuwe baas zou kunnen worden…

Breton, die als te impulsief en polariserend wordt beschouwd, valt dan in ongenade. Eind 2024 wordt hij bij de vernieuwing van de commissarissen niet in zijn functie herbenoemd.

Tweede domino: Meta

Door af te zien van censuur en de druk van de EU te weerstaan, heeft Elon Musk een bres geslagen die het bouwwerk van de Europese Unie geleidelijk zal doen scheuren. In een concurrentiële markt hebben netwerken zonder censuur een groot concurrentievoordeel: ze trekken meer actieve leden aan, terwijl factchecking een extra kost betekent…

De verkiezing van Trump, enkele telefoontjes en de naderende hoorzittingen in de Senaat zullen uiteindelijk de meest volgzamen overtuigen… te beginnen met Meta.

In een video die op 7 januari 2025 werd gepubliceerd, kondigt Mark Zuckerberg het einde aan van het factcheckingprogramma, met de woorden: „We gaan de factcheckers afschaffen en ze vervangen door community notes, vergelijkbaar met X, te beginnen in de Verenigde Staten.”

Derde domino: Google

In een brief aan de Europese Commissie begin 2025 volgt Kent Walker, president global affairs van Google, het voorbeeld van Zuckerberg en laat hij weten dat het bedrijf weigert zich te schikken naar de nieuwe eisen inzake factchecking. Voor Google is de integratie van factchecking „gewoon niet gepast of doeltreffend” voor zijn diensten. Het bedrijf zet liever in op zijn eigen instrumenten voor inhoudsmoderatie, zoals de contextuele notities die gebruikers op YouTube toevoegen, een systeem dat sterk doet denken aan de „Community Notes” van X.

De positie van de EU wordt onhoudbaar

Nu X, Facebook, Instagram, Google en YouTube weigeren mee te spelen, belandt de EU in een onhoudbare situatie. Kon de EU nog proberen de toegang tot X af te sluiten voor de inwoners van de EU-lidstaten, dan geldt dat niet als ze nagenoeg alle sociale netwerken zou willen afsluiten (nog afgezien van het feit dat Musk in de nabije toekomst TikTok zou kunnen overnemen). Naast de impopulariteit van zo’n beslissing zou die al te flagrant de realiteit blootleggen van een democratische illusie die nodig is voor het draagvlak en het voortbestaan van het huidige systeem.

Een strijd op leven en dood

Want het gaat wel degelijk om het voortbestaan van een systeem dat gebaseerd is op de controle over de heersende klassen en de media, een systeem dat zich het vermogen toe-eigent om de informatie te selecteren die nuttig wordt geacht om zijn doelen te bereiken en die te weren die ze schaadt.

Tijdens een debat in het programma „C Ce soir” van 9 januari 2025 op France Télévision beschrijft Fabrice Epelboin, specialist in sociale media, de situatie op rauwe maar realistische wijze voor een verbijsterd publiek.

Hoe zal de bevolking reageren wanneer de waarheid achter informatie die tot dan toe als fake news of complotdenken werd bestempeld, aan het grote publiek wordt onthuld? Zonder middelen om de verspreiding ervan in te dijken, zien de huidige politieke klasse en de media daarin terecht een existentiële bedreiging.

Het is dan ook nauwelijks verrassend dat politici en media moord en brand schreeuwen en Elon Musk afschilderen als een gevaarlijke gek of een extremist.

Het laatste woord is nog niet gezegd, en wie het oude systeem verdedigt, heeft nog enkele troeven achter de hand. Toch lijkt hun manoeuvreerruimte met de dag te krimpen, en de terugkeer van Donald Trump, in 2016 verbannen van Twitter, dreigt hun taak bijzonder moeilijk te maken.

Marcan voor BAM!