Een overwinning voor de vrijheid van meningsuiting
In een arrest van 12 december 2024 herinnert het Belgische Hof van Cassatie aan een fundamenteel principe: zelfs in een gevoelig debat zoals dat over de gezondheidsmaatregelen of de vaccinatie beschermt de vrijheid van meningsuiting ook en vooral meningen die storen, schokken of verontrusten, en onderstreept het zo haar sleutelrol in democratische samenlevingen waar een pluralistisch debat essentieel is.
De zaak betrof een anesthesist-reanimator, lid van de Medische Raad van zijn ziekenhuis, die een kritisch artikel had gepubliceerd over de gezondheidsmaatregelen rond de covid‑19-pandemie. Deze tekst, verschenen in een online medisch tijdschrift, had geleid tot een waarschuwing van de Orde der Artsen, die vond dat het artikel niet voorzichtig genoeg was en de gezondheidsautoriteiten dreigde in diskrediet te brengen.
De zaak had daar kunnen eindigen, want de waarschuwing ging niet gepaard met echte sancties, maar onze anesthesist-reanimator nam daar geen genoegen mee en daagde de Orde voor de rechter.
De oorspronkelijke tuchtsanctie
In zijn oorspronkelijke beslissing had de Raad van Beroep van de Orde der Artsen de tuchtsanctie van waarschuwing tegen de arts bevestigd. Hij verweet hem met name dat hij zich voor zijn kritiek op de preventieve maatregelen had gebaseerd op feitelijke gronden die onvoldoende werden geacht, en dat hij essentiële aspecten zoals de kwaliteit van de zorg en de bescherming van kwetsbare patiënten had verwaarloosd. Bovendien vond de Orde dat het artikel kon aanzetten tot een versoepeling van de gezondheidsmaatregelen terwijl het virus nog actief was.
De argumentatie in cassatie
De arts stelde cassatieberoep in en riep een schending in van zijn vrijheid van meningsuiting, gewaarborgd door artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Hij voerde aan dat zijn uitspraken deel uitmaakten van een debat van algemeen belang en gebaseerd waren op reële feitelijke elementen, ook al waren die minderheidsstandpunten of omstreden.
Het standpunt van het Hof van Cassatie
In zijn arrest bekritiseerde het Hof van Cassatie de aanpak van de Orde der Artsen. Het oordeelde dat de instelling haar rol te buiten was gegaan door haar eigen waardeoordeel in de plaats te stellen van dat van de arts. Het Hof herinnerde eraan dat beperkingen van de vrijheid van meningsuiting in een democratische samenleving evenredig moeten zijn en gerechtvaardigd door een dwingende maatschappelijke behoefte. Het benadrukte dat zelfs schokkende of minderheidsmeningen een hoge bescherming genieten wanneer ze bijdragen aan een publiek debat over kwesties van algemeen belang.
Dit standpunt wordt versterkt door de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
Zo beschermde het Hof in 1998 in de zaak Hertel t. Zwitserland een Zwitserse onderzoeker die werk had gepubliceerd waarin hij de gevolgen van microgolven voor de gezondheid bekritiseerde, standpunten die als minderheidsstandpunten en omstreden werden beschouwd.
Het EHRM had geoordeeld dat zelfs impopulaire of betwiste meningen bescherming verdienen in een democratische samenleving, vooral wanneer ze deel uitmaken van een debat van algemeen belang.
Evenzo verdedigde het Hof in het arrest Fressoz en Roire t. Frankrijk, in 1999 journalisten die gevoelige informatie over belastinginkomsten hadden gepubliceerd, en herinnerde het eraan dat de vrijheid van meningsuiting ook informatie omvat die kan schokken of storen wanneer ze het publieke debat dient.
Deze principes vinden een rechtstreekse weerklank in de zaak van de Belgische arts, die ervoor koos een kritische mening te uiten over de gezondheidsmaatregelen rond de pandemie.
Een overwinning voor de vrijheid van meningsuiting
Bijgevolg vernietigde het Hof van Cassatie de tuchtsanctie en verwees het de zaak naar een anders samengestelde Raad van Beroep.
Dit arrest is een belangrijke overwinning voor de vrijheid van meningsuiting van gezondheidswerkers, maar herinnert er ook aan dat deze vrijheid gepaard gaat met verantwoordelijkheden en moet worden uitgeoefend met respect voor de medische deontologie.
Een fundamentele herinnering
Door een tuchtbeslissing van de Orde der Artsen te vernietigen, benadrukte het Hof van Cassatie dat een tuchtoverheid zoals de Orde haar eigen interpretaties niet kan opleggen om waardeoordelen in diskrediet te brengen. Zoals het Hof het zo treffend verwoordde: „In een debat van algemeen belang kan de vrijheid van meningsuiting niet worden beperkt tot het uiteenzetten van uitsluitend algemeen aanvaarde ideeën; zij strekt zich uit tot de verspreiding van informatie die kwetst, schokt of verontrust op gebieden waar zekerheid ontbreekt.”
Deze uitspraak ligt in de lijn van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, zoals blijkt uit de zaak Hertel t. Zwitserland[1], die minderheidsideeën verdedigde tegen commerciële druk, of het arrest Fressoz en Roire t. Frankrijk[2], dat de vrijheid van meningsuiting van journalisten over gevoelige onderwerpen versterkte.
Deze precedenten bevestigen dat in complexe debatten zoals die over de gezondheidsmaatregelen of de vaccinatie een veelheid aan stemmen essentieel is om een echt democratisch debat te waarborgen.
Een rechtspraak die zeer ongemakkelijk is voor de Orde
Concreet kan de Orde der Artsen opnieuw een tuchtprocedure instellen tegen de betrokken arts, maar de argumenten waarop de procedure berustte, zijn door het Hof van Cassatie ongeldig verklaard, waardoor een nieuwe actie zeer onwaarschijnlijk wordt.
Dit arrest opent ook de weg voor andere artsen die tijdens de covidcrisis door de Orde werden gesanctioneerd, om zich op deze beslissing te beroepen, met name door de vernietiging van hun eigen sancties te vorderen. In theorie zou het ook mogelijk kunnen zijn schadevergoeding te eisen voor het geleden nadeel, al hangt de juridische haalbaarheid daarvan af van de specifieke gevallen en zou een grondige analyse nodig kunnen zijn. Bovendien versterkt deze beslissing de hoop van de betrokken artsen om hun reputatie te herstellen en de tuchtmaatregelen tegen hen doeltreffend aan te vechten. We denken met name aan Dr. Alain Colignon, Dr. Pascal Sacré, Dr. Laurence Kayser, Dr. David Bouillon, Dr. Gaëtane Beeckaert, Dr. Frédéric Goareguer, Dr. Cécile Andri, Dr. Stéphane Résimont en zovele anderen.
Isabelle Duchateau en Marcan voor BAM!
Lees het volledige arrest van het Hof van Cassatie (in het Frans):
https://www.cass.be/pdf/arresten‑arrets/D.23.0001.F.pdf
Illustratie
Foto van Johan Pafenols, Hof van Cassatie, Justitiepaleis van Brussel, zaal 1.36
File:Hof van Cassatie - gewone zittingszaal.jpg - Wikimedia Commons
[1] https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001‑62778%22]}
[2] https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001‑28678%22]}
