Verontrustend precedent in België: belangenconflicten verzwijgen strookt met de journalistieke deontologie

In het kort: in een reportage in het RTL-journaal over vaccins in juli 2020 werden argumenten van tegenstanders en voorstanders van vaccins tegenover elkaar gezet, maar de banden van de voorstander met een vaccinfabrikant werden tijdens de reportage nooit bekendgemaakt. Het oordeel van de CDJ: dat was niet onontbeerlijk, want het was duidelijk dat hij een voorstander van het vaccin was! BAM! komt terug op deze ongelooflijke zaak, die rechtspraak dreigt te worden.Eerst even de feiten. Op 14 juli 2020 zond RTL Info in zijn journaal van 19 uur een reportage van Dominique Demoulin uit over de antivaccinbeweging en haar argumenten. De journaliste opent de reportage met de vaststelling, met beelden ter staving, dat het antivaccindiscours terrein wint op de sociale netwerken, waar het onder meer door sterren wordt verspreid. Daarna interviewt ze twee duidelijk geïdentificeerde verwoede vaccintegenstanders: journalist Yves Rasir, oprichter van het tijdschrift Néosanté^[2] en dr. Eric Beeth, lid van het collectief ‚Initiative citoyenne’. Na hun tussenkomst komt een andere gesprekspartner aan het woord, geïdentificeerd als „Michel Moutschen, diensthoofd infectieziekten ULiège”. Daarop volgt een confrontatie tussen argumenten voor en tegen covidvaccins.

Verzwegen belangenconflicten

Het probleem is dat de banden van Michel Moutschen met de farmaceutische industrie op geen enkel moment aan de kijkers worden bekendgemaakt, terwijl hij klinisch onderzoeker is geweest voor GSK en GSK net werkt aan de ontwikkeling van een vaccin tegen covid. Op 11 september 2020 dienden zes personen bij de CDJ een klacht in tegen dit fragment uit het journaal van RTL Info, waarin ze het „bevooroordeelde karakter van het interview met dr. M. Moutschen” aanklaagden, „omdat het in strijd is met de journalistieke deontologie om de kijkers niet te informeren over de belangenconflicten” van deze spreker.

In zijn eerste antwoord verklaart RTL Info dat de journaliste het standpunt van de antivaccinbeweging tegenover dat van een specialist in infectieziekten wilde plaatsen. Wat het weglaten van informatie betreft, legt het medium uit dat de journaliste van oordeel was dat het buiten de context zou zijn geweest te vermelden dat prof. Moutschen had deelgenomen aan onderzoek bij het bedrijf GSK, aangezien dat over een heel andere ziekte ging dan die waarover de reportage handelde.

In hun repliek preciseerden de klagers dat het hun er niet om gaat te zeggen dat de keuze voor prof. Moutschen goed of slecht was, maar wel te stellen dat het verzwijgen van zijn belangenconflicten een onethische manier van journalistiek bedrijven is en een weigering van het medium om zijn verantwoordelijkheid te nemen. Volgens hen valt de invloed van die belangenconflicten niet te ontkennen in de uitspraken die hij in de reportage deed (er bestaat geen doeltreffende behandeling tegen het coronavirus, en bijgevolg zijn vaccins de doeltreffendste behandelingen met de minste bijwerkingen tegen infectieziekten). Ze wijzen ook op zijn belangenbanden met Pfizer.

Doorlopen, er is niets te zien

De klagers vroegen een rechtzetting waarin erkend wordt dat de belangenconflicten van de betrokken arts niet aan bod waren gekomen in de reportage, en dat er preventieve maatregelen zouden worden genomen om te voorkomen dat zulke deontologische schendingen zich herhalen. Het medium en de journaliste zijn daar niet op ingegaan.

De CDJ van zijn kant oordeelde dat „de klacht niet gegrond is”. Hij voert aan dat „het vermelden van het potentiële belangenconflict van de arts die zich uitsprak voor het vaccin, in de context, niet het weglaten van essentiële informatie uitmaakte”. Zo’n informatie was immers „niet onontbeerlijk”, aangezien ze betrekking had op iemand die zich overduidelijk uitsprak onder het label („impliciet maar niettemin gemakkelijk waarneembaar”) van voorstander van het vaccin. Zelfs in de veronderstelling dat dit belangenconflict niet alleen bewezen was, maar ook actueel en relevant voor het behandelde onderwerp, „kon de journaliste dus terecht oordelen dat het niet nodig was (…) de uitspraken van de betrokkene in het perspectief van die informatie te plaatsen”, aangezien „die perspectivering niets zou hebben toegevoegd aan het feit dat zijn tussenkomst op zich al niet neutraal leek”.

Belangenconflicten: wat zegt de wet?

De vermelding van de belangenconflicten van wetenschappers die in de media het woord nemen, werd verplicht verklaard door de Franse Code de la santé publique. De tuchtkamer van de artsen in Frankrijk heeft zelfs al een arts gesanctioneerd die zijn belangenbanden niet had aangegeven^[3], wat aantoont hoe belangrijk die informatie is. Iets dergelijks bestaat in België echter niet! Niet in de wet en niet in de code van journalistieke deontologie, wat het belang aantoont van het advies van de Belgische Raad voor Journalistieke Deontologie (CDJ) over deze kwestie.

De belangenconflicten van wetenschappelijke experts worden nochtans zeer ernstig genomen door de Belgische Hoge Gezondheidsraad (HGR)^[4]. De HGR is de eerste instelling voor wetenschappelijk advies in België die haar eigen filosofie heeft ontwikkeld en een volledige aanpak heeft ingevoerd voor het beheer van belangenverklaringen en mogelijke conflicten via een Deontologische Commissie. Voor de HGR „is transparantie nodig inzake belangen en potentiële conflicten bij het uitbrengen en communiceren van een advies”. De HGR nodigt zelfs andere instellingen uit om samen te werken bij de toepassing van een systeem voor het beheer van potentiële belangenconflicten.

Uiteraard heeft de mening van een wetenschapper in een medium niet hetzelfde gewicht als in een advies van de HGR dat het gezondheidsbeleid kan beïnvloeden. Het advies van de CDJ, dat stelt dat de vermelding van een belangenconflict niet onontbeerlijk is wanneer de mening zichtbaar niet „neutraal” is, zal dus rechtspraak worden op dit gebied. En dat op een moment dat bijzonder veel „experts” in gezondheid zich in de media hebben uitgesproken om het beheer van de covidcrisis in perspectief te plaatsen en te analyseren, en zo de publieke opinie te beïnvloeden.

Lachen als een boer met kiespijn

Laten we dit verhaal afsluiten met een surrealistische noot, zoals we die zo graag hebben in ons mooie land. Met veel belangstelling zal men het recente opiniestuk^[5]  lezen van een rij wetenschappers die oproepen tot meer nauwgezetheid bij experts, politici en journalisten op het vlak van communicatie. Het is in feite eens te meer een voorwendsel om Geert Vanden Bossche en Patrick Meyer, die „afwijken van de wetenschappelijke consensus”, in diskrediet te brengen, maar daar gaat het hier niet om.

Van de weinige voorstellen in dit opiniestuk onthouden we dat over de verklaring van belangenconflicten, waarin wordt bepleit dat „deze goede praktijk strikt wordt geëist door zowel politici als journalisten. Een belangenconflict doet geen afbreuk aan de competentie van de expert die zich uitspreekt, maar maakt het mogelijk de elementen in te schatten die de objectiviteit van zijn of haar standpunten bewust of onbewust kunnen aantasten”.

Tot dusver kan men dit standpunt alleen maar toejuichen; het lijkt in te spelen op wat de indieners van de klacht tegen de reportage van RTL Info vroegen. Men stelt echter vast dat een van de ondertekenaars van dit vitriolische opiniestuk tegen twee wetenschappers die ernstige twijfels uiten over de veiligheid van de covidvaccins, niemand minder is dan Michel Moutschen, eenvoudigweg geïdentificeerd als „Infectioloog, Liège Université”…