Een mishandelde democratie

Een recent voorbeeld illustreert dat goed. Wanneer Franck Vandenbroucke, minister van Volksgezondheid, naar aanleiding van een rechterlijke beslissing die de covidmaatregelen onwettig acht, zegt „niet onder de indruk te zijn”, permitteert hij zich geen rekening te houden met de wet en de rechterlijke beslissingen. Zo’n discours zou niet getolereerd mogen worden in een democratie waarin het recht en de onafhankelijkheid van de rechters en van de machten gewaarborgd zouden moeten zijn.

„Justitie mishandeld door de politiek: een rechter klaagt aan!”

„In haar boek ontwikkelt Manuela Cadelli, sinds 1999 rechter bij de rechtbank van eerste aanleg van Namen en voorzitster van de vzw Justice for Rule of Law, het idee dat de lessen die sinds de Bevrijding uit de gruwel van de Tweede Wereldoorlog werden getrokken, hebben geleid tot een herdenking van het evenwicht tussen de instellingen.”

„Zodat de verkozenen het monopolie op democratische legitimiteit hebben verloren, dat ze in het heersende populisme nochtans blijven opeisen, terwijl de rechters werden aangewezen als de hoeders van de rechtsstaat.”

„Paris Match Belgique.”
„Uw boek is een alarmsignaal. U maakt zich zorgen over de minachting en soms zelfs de haat die steeds openlijker in de publieke ruimte tegenover rechters worden geuit. Is die vaststelling eigen aan uw beroep, of maakt ze deel uit van het veralgemeende wantrouwen dat men zowat overal waarneemt tegenover instellingen die met gezag bekleed zijn, al is het maar moreel, zoals religie, politiek, media of wetenschap?”

„Manuela Cadelli. Ik denk dat magistraten bijzonder geviseerd worden door een deel van de politieke klasse en, in mindere mate, door de media, die hen ervan beschuldigen een ‚regering door rechters’ uit te oefenen, terwijl ze daar geen enkele legitimiteit voor zouden hebben, omdat ze niet verkozen zijn. Binnen de Raad van Europa en onder autoritaire regimes, met name in Turkije, vertaalt die permanente mise en cause zich in honderden afzettingen en opsluitingen van magistraten. Maar zelfs binnen de Europese Unie stelt men ernstige ontsporingen vast. In Polen worden rechters ter zitting ontslagen, op basis van een eenvoudige brief van de minister van Justitie, omdat ze het Europese recht hebben toegepast. Dat is volledig in strijd met alle vereisten van de rechtsstaat. Van een achteruitgang spreken is niet overdreven. Onze benoeming en onze afzetting mogen niet van een minister afhangen. Dat is het principe van de onafhankelijkheid: we moeten vreemd blijven aan elke vorm van druk. U zou me kunnen tegenwerpen dat de voorbeelden die ik geef extreem zijn en dat het niet zo gaat op onze breedtegraden, waar het recht voorgaat op de politieke macht. Wel, ik stel vast dat ook bij ons de verkozenen nu op die nagel kloppen. Weliswaar niet in dezelfde mate, maar het is dezelfde nagel! U hebt nu regeringsleden die publiekelijk durven te verklaren dat ze helemaal niet van plan zijn een of andere uitspraak van een rechtbank die de staat veroordeelt, toe te passen. Dat hebben we in België gezien in de zaak van de Syrische visa, en men zou nog andere, recentere voorbeelden kunnen aanhalen. Een minister die zich permitteert geen rekening te houden met de naleving van de wet en de rechterlijke beslissingen, dat wordt dus aanvaardbaar. Wanneer de rechtbank van eerste aanleg van Brussel de covidmaatregelen onwettig verklaart, zegt minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke zonder omwegen ‚niet onder de indruk’ te zijn. In Frankrijk is het de jongste tijd niet ongewoon dat men, wanneer een prominente verkozene door het gerecht veroordeeld wordt, spreekt van een ‚gerechtelijke staatsgreep’. Kortom, het recht en justitie worden in onze westerse democratieën steeds vaker gediskwalificeerd. En die diskwalificatie wordt in hoofdzaak gedragen door politici en door bepaalde media, die zich aan populisme bezondigen en surfen op de radeloosheid van de burgers.”

„Zou u zeggen dat magistraten door sommige politieke verantwoordelijken als obstakels worden gezien?”

„Dat is precies het geval, en toch is dat net onze roeping. Wat ik wil zeggen, is dat het recht, de mensenrechten en de instellingen die eruit voortvloeien, zoals die na de Tweede Wereldoorlog werden herdacht en geleidelijk zijn ontstaan – met als doel de bevolking te beschermen tegen de dwalingen van verkozenen onder het voorwendsel dat ze verkozen zijn, juist – in de ogen van sommigen van hen nu een hinderpaal lijken voor hun ambities of hun doelstellingen. Ik wil wel verduidelijken dat ik ze niet allemaal over één kam scheer. Laten we eerlijk zijn: in België hebben we verkozenen die nog steeds bekommerd zijn om de rechtsstaat. Maar toch worden in het Westen de grondrechten over het algemeen steeds meer geassocieerd met een soort wat verouderde romantiek, een oud ding dat zijn tijd gehad zou hebben en dat voortaan uit efficiëntieoverwegingen zou moeten worden herzien. In onze samenlevingen ontsnapt geen enkele sector nog aan het dictaat van de prestatie, en de managerialisering van justitie is in volle gang. Ze gaat gepaard met de wil van de leiders om ons personeel en onze middelen te verminderen, onder het mom van de neoliberale ideologie, volgens welke de werklast van magistraten zou moeten worden beoordeeld aan de hand van rendementscriteria.”

„Dat roept de vraag op wat een rechter en zijn opdracht moeten zijn. In het boek klaagt u het proces aan dat u wordt aangedaan, namelijk dat u uw bevoegdheden zou overschrijden en u niet zou houden aan de rol die de rechtsstaat u toekent.”

„Ja, men verwijt ons een vorm van onbeschaamdheid tegenover de verkozenen. Achter dat verwijt zit de diepgewortelde overtuiging dat in een democratie het monopolie op legitimiteit enkel aan hen toebehoort. Ik denk aan te tonen dat zich, na wat er tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd, de Shoah en de misdaden van het nazisme, vanaf 1945 de noodzaak van een tegelijk democratische en beschavingsmatige heropbouw heeft opgedrongen. Die heeft het evenwicht tussen de instellingen volledig opnieuw gedefinieerd en de verkozenen hebben daarbij inderdaad het monopolie op democratische legitimiteit verloren, dat ze nochtans blijven opeisen. De rechters van hun kant werden aangewezen als de hoeders van het evenwicht van de openbare instellingen en van de rechtsstaat. Met welk doel? Precies om te vermijden dat de gruwel van het nazisme zich herhaalt. Laten we nooit vergeten dat de Shoah het werk was van een verkozen regering. Moet eraan herinnerd worden dat Hitler wettig door het volk aan de macht werd gebracht? Die gebeurtenissen tonen ons dat wanneer men iemand volmacht geeft omdat hij bij verkiezingen een plebisciet kreeg, het ergste kan worden begaan. Dat betekent niet dat verkozenen het noodzakelijk zullen begaan, maar als ze niet worden tegengehouden, bestaat het risico. ‚Een mens houdt zichzelf tegen’, zei Albert Camus. En u kent het adagium: ‚Macht corrumpeert, absolute macht corrumpeert absoluut.’ Ik heb het hier niet over financiële corruptie, maar over morele, intellectuele en politieke corruptie. Wanneer een individu zich de drager voelt van alle democratische legitimiteit, is hij in staat te ijlen in de psychologische en filosofische zin van het woord, dat wil zeggen de wereld te verwarren met zijn visie op de wereld. Het gevaar is dat de bevolking hem soms volgt in zijn waan. Dat is wat er gebeurde onder het Derde Rijk: iedereen sloot zich erbij aan, ook de magistratuur en de juristen, die sterk vertegenwoordigd waren in de nazipartij. Ze werden bovendien gedreven door het vurige verlangen om tabula rasa te maken van de idealen van de Franse Revolutie. Dat is overigens wat we op dit moment zien met de invasie van Oekraïne door Rusland: Poetin wil komaf maken met de erfenis van de revoluties en van het democratische ideaal, die in zijn ogen perversies van de geschiedenis zijn.”

„U verwijst naar de Franse Revolutie. Maar de revolutionairen vonden precies dat het volk soeverein was en het vermogen bezat tot zelfbeschikking. Bijgevolg werd de wet de uitdrukking van de algemene wil. Voor Montesquieu mochten de rechters niet meer zijn dan ‚de mond van de wet’.”

„Het is helaas die opvatting die vandaag nog overheerst. En als de rechter niet louter de mond van de wet is, wordt hij meteen schuldig verklaard aan arrogantie, als men hem er al niet gewoon van beschuldigt een institutionele misdaad te begaan door zich op politiek terrein te willen begeven, vandaar de uitdrukking ‚regering door rechters’. Maar dat is net de hele historische sequentie van de Tweede Wereldoorlog negeren die ik heb beschreven, waarna alle naties een einde wilden maken aan het monopolie op democratische legitimiteit van de verkozenen door een bemiddeling op te leggen via het recht, de mensenrechten en de rechterlijke instellingen. Het gebeurt steeds vaker dat burgers zich afvragen of ze moeten weerstaan, of ze voor burgerlijke ongehoorzaamheid moeten kiezen. Die vragen zouden in principe zonder voorwerp moeten zijn, aangezien we sinds 1945 over de nodige juridische instrumenten beschikken om de waanideeën van verkozenen te verhinderen. Het probleem is dat dat idee zijn tijd heeft gehad. Vandaag ziet u politieke figuren, met name in Frankrijk, van Jean-Luc Mélenchon tot François de Rugy, publiekelijk verontwaardigd reageren wanneer ze onder rechterlijke beslissingen vallen, en herhalen tot vervelens toe: ‚Ik ben verkozen.’ Alsof het om een soort immuniteitstotem ging! Daarmee verzetten ze zich tegen de onvervreemdbare, onaantastbare en niet-onderhandelbare rechten die aan de burgers werden toegekend in naam van het universele principe ‚nooit meer’, om hen te beschermen tegen hun eigen staat wanneer die dat principe schendt.”

„Sommigen voeren aan dat de wet vandaag gemanipuleerd zou worden door nationale en Europese rechters die vooral rechtersrecht zouden maken. Dat wil zeggen dat ze voordeel zouden halen uit de ‚vergaarbak’-principes waarop de erfenis van 1945 waarover u spreekt berust (billijkheid, gelijkheid enz.), om het recht te interpreteren in het licht van hun overtuigingen en hun ideologie. Wat antwoordt u daarop?”

„Wat bedoelen ze daarmee? Dat rechters vooroordelen hebben? Maar dat spreekt vanzelf! Zoals iedereen. Wat telt bij magistraten, is dat ze zich nauwgezet aan de procedures houden, want de procedure is de garantie voor de eerbiediging van het recht en de rechten. Dat gezegd zijnde, zou de rechter idealiter opgeleid moeten worden om zijn eigen vooroordelen te kunnen verijdelen, om te kunnen zien wat hem drijft. Maar laat men mij nu niet komen vertellen dat de wet, als uitdrukking van de algemene wil, enkel bedreigd wordt door zogenaamd partijdige rechters! Men moet overigens behoorlijk naïef zijn om te blijven geloven dat de wet de uitdrukking blijft van de volkswil alleen. Kijk naar de aanzienlijke invloed die de financiële markten in alle ondoorzichtigheid op regeringen uitoefenen, tot op het punt dat ze bepaalde beleidskeuzes kunnen dicteren. Misschien ligt het probleem trouwens daar, namelijk dat de vertegenwoordigers van het volk veel machtelozer zijn dan in 1950, voortaan gegijzeld door de druk van de markten, die de staten met elkaar in concurrentie brengt. Dat is het echte democratische deficit. Voor het overige passen de nationale rechters feitelijk de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) toe, alsook de principes van de internationale verdragen. Zijn ze daarmee ideologen? Ik benadruk het nogmaals: sinds de Bevrijding zijn ze bekleed met de verantwoordelijkheid om de politiek tegen te spreken. Zodra men de historische redenen negeert die hun die verantwoordelijkheid verlenen, zodra men zich niet buigt over de teksten die de erkenning van de grondrechten verankeren, ziet men hen inderdaad enkel als niet-verkozen ‚ambtenaren’ die niet bij machte zouden mogen zijn om onwelgevallige beslissingen te nemen. En dan denkt men: ‚Wie zijn zij om het te durven?’”

„Is de krachtmeting bijgevolg onvermijdelijk?”

„Noodzakelijkerwijs, maar die krachtmeting is deugdzaam. Precies omdat ze niets te maken heeft met duistere wetgevende lobbying of de ondoorzichtige invloed van de markten. Ze maakt nogmaals deel uit van de beschavingsmatige en antropologische heropbouw die vanaf 1945 werd ingezet. Rechters vervullen volkomen hun rol wanneer ze in Frankrijk bijvoorbeeld, in ‚de zaak-Cédric Herrou’ (een landbouwer die actief is in de hulp aan migranten, nvdr), het ‚solidariteitsmisdrijf’ ongeldig verklaren, dat werd ingevoerd om wie hulp zou bieden aan vreemdelingen zonder wettig verblijf te criminaliseren. De magistraten van de Conseil constitutionnel hebben het immers strijdig geacht met de principes van de grondrechten. Wel, dat wordt in bepaalde politieke kringen en in bepaalde media niet langer aanvaard! Ik heb het over wie gedijt op de wanhoop van de massa’s en de rechters aan de publieke verontwaardiging prijsgeeft door te zeggen: ‚Kijk, zij zijn het die ons beletten wie mensen zonder papieren onderdak geeft te vervolgen.’

„Vindt u dat er een ontsporing naar Angelsaksisch model bestaat, waarbij individuen of drukkingsgroepen zich tot de rechtbanken wenden om ze te laten overhellen naar private belangen, ten koste van het collectieve belang? Zozeer dat een auteur spreekt van de ‚verpulvering van het objectieve recht in subjectieve rechten’.”

„Het risico op ontsporing is meervoudig. Er is om te beginnen een gebrek aan middelen en investeringen in de westerse justitie. Rechters worden niet opgeleid zoals het hoort. En zeker niet in de geschiedenis van de verhoudingen tussen de politieke machten en de staatsjustitie. Sommigen – ik neem het hun niet kwalijk – zeggen u vandaag nog: ‚Opgelet, we zijn niet verkozen, dus laten we oppassen.’ Er valt nochtans niets op te passen! En er is geen reden tot angst. En het is geen kwestie van durf, zoals men vaak hoort. Omdat het begrip durf gekoppeld wordt aan dat van onbeschaamdheid. Welnu, een onbeschaamde rechter is opnieuw degene van wie men zal zeggen dat hij zijn functie te buiten gaat. Het is een kwestie van eer. Eer in de zin van trouw aan de erfenis van 1945. Het andere probleem is dat justitie niet langer toegankelijk is voor iedereen die zich als rechtzoekende op die erfenis beroept. Ze is dat daarentegen wel voor wie de middelen heeft om het recht te doen bewegen in een richting die gunstig is voor private belangen.”

Lees het volledige artikel hier:
https://parismatch.be

De meningen in dit artikel vallen uitsluitend onder de verantwoordelijkheid van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijk die van BAM!

De inleiding is van de redactie van BAM!

Fotobron:
Bijgesneden afbeelding op basis van de originele afbeelding van sergign op AdobeStock