Afrika: een nieuw model?

Gezien vanuit Afrika – in Burkina Faso zijn de COVID-19-crisis en de gevolgen ervan goed voelbaar, maar het leven is doorgegaan. Het spook van annuleringen en beperkende maatregelen was er, maar niet noodzakelijk gevolgd door dat van de angst. Het aantal besmettingen heeft niet de pieken bereikt die de ziekenhuizen overbelasten; de pandemie is niet gespreksonderwerp nummer één aan tafel. Een tafel waaraan men samenkomt, in de bar, in de maquis, want veerkracht beleef je samen. Met de voeten op de grond en het glas op een wankele tafel kijkt men naar de televisie die de geometrie van de wereldactualiteit uittekent: de Franse Hexagone en de Brusselse Vijfhoek, twee modellen van toegang tot zorg, geblokkeerd en verdeeld. Terwijl Midden-aarde opnieuw in lockdown gaat. Voor een West-Europeaan is het nieuws bijna een cognitieve dissonantie. Met de voeten op de grond en het glas op een wankele tafel denkt men dat men het eigenlijk best goed getroffen heeft.

Toepassingsgebied: getuigenis van twee jaar observatie vanuit België en Burkina Faso, en kruisende blikken op de gezondheidscrisis in Europa en Afrika.

Wereldwijde pandemie: wat betekent dat?

De coronapandemie heeft ons eraan gewend landen te vergelijken aan de hand van hun cijfers, terwijl we filosoferen over de jaarbalans van de laatste gevallen zoals men de adventskalender terugbladert. Het is begrijpelijk dat men zich wil situeren in de context van een wereldwijde pandemie: maar wat betekenen die woorden? Al is de pandemie wereldwijd verspreid, haar verdeling en impact zijn heterogeen. Met andere woorden, COVID-19 heeft niet overal op dezelfde manier toegeslagen. Terwijl Europa helemaal van streek raakt, bestaan er gebieden van onverzettelijken... ver ten zuiden van Gallië. Afrika, aanvankelijk voorgesteld als een muis voor de kat (of een andere katachtige), is er wat COVID-19 betreft beter uitgekomen dan zijn buren. Toch is het geen belangrijk onderwerp in de Europese berichtgeving, of het gaat meteen gepaard met kortere bochten en verklaringspogingen. De leerling van wie men een goed cijfer verwachtte, zou dus degene zijn naar wie men luistert wanneer hij uitlegt waarom de resultaten van een ander beter zijn. Vreemd, voor een tijdperk dat de objectiviteit van cijfers als een religie omhooghoudt en de komst van nieuwe pandemieën predikt. Om lessen te trekken uit het verleden kunnen we misschien luisteren naar de leerling met de beste cijfers: vaststellen, ons openstellen en in dialoog gaan. Dat is het voorstel dat hier wordt geformuleerd:

• Een vaststelling over COVID-19 bevestigen die in het Europese, althans Franstalige, discours nauwelijks doordringt;
• Er inspiratie uit putten, luisteren naar wat Afrika ons kan leren, zonder de Europese verklaringen te geven.

Laten we eerst en vooral de voorzorgen van een objectieve analyse nemen en precies van de cijfers vertrekken.

Het is het contrast dat opvalt wanneer men een wereldkaart van de besmettingen raadpleegt (Figuur 1). Afrika vertoont er duidelijk minder totale gevallen (rode vlekken). Verschillende telinstrumenten worden aangeboden door universiteiten ^[1], internationale organisaties ^[2], Afrikaanse organisaties ^[3], of nog door de media ^[4]. We kunnen discussiëren over de cijfers, die uiteraard alleen de officieel geregistreerde gevallen bevatten, en over de telmethodes, die kunnen verschillen tussen de landen waarvan de gegevens worden vergeleken. Maar wat hier telt, naast de nauwkeurigheid, is de kloof tussen het aantal gevallen in Afrika en in de rest van de wereld, waaronder Europa, bij eenzelfde instrument. De verschillende bronnen bevestigen een duidelijke kloof (Figuur 2). Voor de grootste sceptici, die de cijfers aan de bron wantrouwen, omzeilt een andere kaart^[5] de telvertekeningen door voor elk land de situatie op een bepaald moment weer te geven ten opzichte van zijn eigen besmettingspiek (van eerdere gevallen; zijn „ergste stadium” van de epidemie). Men vergelijkt dus elk land met zichzelf. Zo vermijdt men eindeloos stil te staan bij de tellingen van elk land, terwijl men toch een overzichtskaart ziet: onafhankelijke verhoudingen die een algemene evolutie tot dag X tonen. Als men als dag X het laatste hoogtepunt van COVID-19 begin 2022 neemt (Figuur 3) om de tendens aan het einde van de crisis weer te geven – terwijl men nog altijd een Afrikaanse slachting aankondigde en het aantal tests sterk was toegenomen –, dan blijkt Afrika er minder dicht bij de vorige besmettingspieken te zitten dan andere gebieden. De kaart van de cumulatieve gevallen illustreert zo de totale situatie, die van de pieken neemt de temperatuur ten opzichte van het verleden, en beide tonen dat Afrika tot het einde in een minder koortsige situatie verkeerde.

Natuurlijk was de situatie niet overal in Afrika dezelfde (Figuur 4). Tegen het einde van de crisis naderde men de besmettingspiek in de Sahelstrook in het oosten, waar Kenia een heropflakkering van de gevallen had aangekondigd^[6]. Sommige regio's zagen eind 2021 een stijgende tendens ^[7], met name in het zuiden ^[8], waar Omicron voor ophef zorgde, al verdween het even snel ^[9]. Men kan de bezorgdheid over een „tijdbom” ^[10] in Afrika begrijpen, maar dat verandert niets aan het feit dat het globale verschil met Europa opvallend was tot aan het einde van de crisis, toen de laatste Afrikaanse pieken korter waren ^[11]. Bovendien: waar men de cijfers van een vorige piek naderde, en die piek relatief laag was – nog altijd in vergelijking met de rest van de wereld –, bleef de situatie globaal minder chaotisch dan elders. Met andere woorden, het was „minder erg” in Afrika.

Wie het steviger vindt om een stand van zaken op te maken op basis van de tellingen van de aan COVID-19 toegeschreven sterfgevallen, zal hetzelfde verschil vaststellen (Figuur 2). Afrika staat in het algemeen onderaan in een triest klassement waarin succes eerder wordt gemeten zoals bij golf dan zoals bij basketbal.

Ja, maar nee

Ondanks de analyse van de cijfers en met name de piekmethode zullen sommigen de nauwkeurigheid ervan alleen in Afrika in twijfel trekken. Laten we ons afvragen hoe objectief die benadering is. De poleposition van Afrika van tafel vegen op het loutere vermoeden dat alleen Afrika onbetrouwbaar zou zijn, lijkt voort te komen uit de overblijfselen van een weinig roemrijke arrogantie. Er is geen probleem om de cijfers in vraag te stellen, maar twijfel is gezond wanneer hij vragen oproept en geen zekerheden: waarom twijfelen aan de cijfers uit Afrika en niet aan die van elders? Laten we toch het spel meespelen. De WHO verklaarde dat Afrika drie keer ^[12], en daarna zeven keer ^[13] meer gevallen telde, wat het klassement zou veranderen ^[14]. Laten we hun cijfers (Figuur 2) zelfs met tien vermenigvuldigen: de Afrikaanse positie zal nog altijd beter zijn dan die in Europa.

We kunnen als argument aanvoeren dat er minder tests werden afgenomen en dat de Afrikaanse bevolking globaal jonger is ^[15]; maar als er een sanitaire slachting was, zouden we het weten ^[16]. Dat wijst er eerder op dat er veel asymptomatische gevallen zijn, wat ook een blik waard zou zijn.

Ter herinnering: het is hier niet de bedoeling de impact van de ziekte in Afrika te minimaliseren, met name van de laatste evoluties ^[17], noch te idealiseren of te veralgemenen; wel om aandacht te hebben voor een minder dramatische vaststelling dan gedacht, waaruit rijke lessen kunnen worden getrokken voor toekomstige crisissen. Waarom zouden we dat niet doen?

De olifant in de kamer niet zien?

 „Wat zouden we zijn zonder de nieuwsgierigheid van de geest? (…)” zei Marie Curie. Het antwoord: ziek.

De feiten zijn er, maar toch nemen ze geen voorname plaats in in het discours van de politieke overheden en de media in Europa, hoewel die spreken over een wereldwijde pandemie en over lessen die moeten worden getrokken voor toekomstige nieuwe ziekten. Zeggen dat niemand over dit verschil spreekt, zou gelogen zijn: sommige auteurs hebben vastgesteld dat er hier een les te leren viel, en hebben relevante uitspraken naast elkaar gelegd ^[18]. Meer in het algemeen wordt in de Europese Franstalige pers (de Belgische, Franse en Zwitserse bijvoorbeeld) wel melding gemaakt van een geringere impact in Afrika, vaak met dezelfde uitspraken van internationale instanties ^[19]; maar wordt die informatie, eens behandeld, op haar juiste waarde geschat? Het zijn vooral de momenten van heropflakkering van de gevallen die in de verf worden gezet wanneer men Afrika vermeldt (zoals Omicron heeft aangetoond), of anders de twijfel over de cijfers of de toegang tot vaccins. De nadruk ligt niet op de kloof (in gevallen, ziekenhuisopnames, sterfgevallen) en op wat die zou kunnen inspireren. Het is nu zelfs komisch om midden 2020 gunstige voorstellingen te lezen van de Belgische en Europese resultaten ten opzichte van de rest van de wereld, waaronder Afrika ^[20], of nog aanbevelingen aan Afrika van de overheden – bijvoorbeeld de Franse ^[21]. Men kan zeggen dat de informatie oppervlakkig wordt behandeld, en niet met het doel te onderzoeken om er meer uit te leren. Dat zou nochtans een uiterst wetenschappelijke benadering zijn. Zeker voor een Europa dat opdracht geeft voor de strijd tegen desinformatie ^[22] en tegen de pandemie ^[23]. Na twee jaar kan onze manier om informatie te behandelen in perspectief worden geplaatst: toen de WHO-directrice voor Afrika in 2020 verklaarde ^[24] „Ook al vertegenwoordigen deze in Afrika geregistreerde gevallen minder dan 3% van het wereldwijde totaal, het is duidelijk dat de pandemie versnelt”, werd het geciteerde cijfer dan met evenveel opwinding behandeld als de versnelling? Merk op dat ze in het artikel haar algemene vertrouwen in de cijfers bevestigde.

Nu wetenschap en media door elkaar lopen, zou men zich met de uitspraak „zo gaat dat daar” tevreden stellen, dan behandelt men de informatie als een curiositeit, in de zin van een eigenaardigheid ^[25]; men stelt de Afrikaanse situatie voor als een marginaal gegeven te midden van een reeks tendensen ^[26]. Men zou dan de nieuwsgierigheid van de geest hebben ingeruild voor die van het vermaak en het vreemde. Tenzij het gaat om een weigering het evidente te erkennen, omdat het, volgens de uitdrukking, „een olifant in de kamer” is ^[27]. De Afrikaanse olifant zou zwaar kunnen wegen als nieuwe plagen ons weerloos zouden achterlaten. „In het leven hoeft men niets te vrezen, alles valt te begrijpen” ^[28] zei Marie Curie ook.

Wat kunnen we dan leren?

Om ons te wapenen voor Morgen zouden we op die vraag moeten antwoorden in dialoog met onze gelijken van Moeder Aarde, zonder pasklare verklaringen te geven. Intussen volgen hier enkele denksporen ter inspiratie.

• Wetenschap – Een epidemie bestrijden vereist dat men haar gedrag begrijpt, dat wil zeggen welk deel van de bevolking ziek wordt en eraan sterft ^[29]. Met andere woorden, men moet het hoe en waarom van de „blauwtjes” die COVID-19 heeft gelopen evengoed onderzoeken als die van zijn „succes”, om een vlucht vooruit te vermijden. Waarom dan Afrika negeren in de statistieken en modellen die van elders komen? Waarom zich deze enorme dataset ontzeggen, die bovendien de minst alarmerende is? Men kan zo'n kolossaal gegeven niet als marginaal behandelen.
• Ethiek – Wat te denken van een statistisch onvolledige argumentatie die gezondheidsmaatregelen voor iedereen wil afleiden en overal wil toepassen?
• Geneeskunde – De verhitte debatten die we kennen over vaccins en immuniteit missen een expertise. Afrika heeft ervaring met veel dodelijkere epidemieën, en minder toegang tot vaccins ^[30]; zijn experts hoeven zich niet te schamen voor hun competenties ^[31]. Waar zijn op de Europese tv-plateaus de mensen die vreemd zijn aan het land, maar niet aan het onderwerp dat het lot van de wereld behandelt?
• Filosofie – Het continent toont opnieuw veerkracht ^[32]; dat is des te opmerkelijker als men bedenkt dat het een kwetsbaardere of minder toegankelijke ziekenhuisinfrastructuur heeft ^[33], met andere problemen te kampen heeft ^[34], en dat zijn economie getroffen wordt door de wereldwijde crisis ^[35]. Europa kan het ook nodig hebben dat anderen Licht werpen op een situatie. En wat als de Rede een luchtspiegeling van de gematigde zones was? In een wereld die men voorstelt als ten prooi aan crisissen, getuigt het zich ontzeggen van Afrikaanse knowhow misschien eerder van dogma dan van paradigma. Zoals Douglas Kennedy schreef: „Redelijke mensen zijn degenen die overleven” ^[36].

Conclusie: Afrika, een nieuw model?

Zelfs voorzichtig uitgedrukt blijft de vaststelling dus overeind: in zijn geheel, in vergelijking met zijn buren en wanneer men alles in perspectief plaatst, is het continent van de oorsprong van de mensheid met opgeheven hoofd door de crisis gekomen. Zou het ook aan de oorsprong liggen van toekomstige oplossingen? Er is in elk geval geen enkele reden meer om aan te nemen dat Europa ze allemaal bezit. Dat is goed noch slecht; het is een buitenkans.

Of het nu dankzij zijn competentie, zijn ervaring of zijn geluk is, Afrika kan ons veel leren. Wanneer zullen we de zogenaamd gevestigde hiërarchieën in vraag stellen? Wanneer zullen we op crisissen anticiperen en gaan we, overheden, media en burgers van België, Frankrijk of Europa, met onze tegenhangers rond de tafel zitten om hun nederig te vragen: "Hoe doen jullie dat?" 

Door Benjamin Sion, alias „Tiche Comedy”

De meningen in dit artikel zijn uitsluitend de verantwoordelijkheid van de auteur en vertegenwoordigen niet noodzakelijk die van BAM!

[1] Johns Hopkins University of Medecine. Resource Center. https://coronavirus.jhu.edu/map.html

[2] Wereldgezondheidsorganisatie. WHO Coronavirus (COVID-19) Dashboard. https://covid19.who.int/

[3] African Union. COVID-19 Surveillance Dashboard. https://au.int/fr/covid19

[4] Covid-19 en Afrique : une carte pour suivre au jour le jour l’avancée de l’épidémie. (2022, 14 januari). Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/910230/societe/coronavirus-en-afrique-une-carte-pour-suivre-au-jour-le-jour-lavancee-de-lepidemie/

[5] Reuters. Coronavirus tracker. https://graphics.reuters.com/world-coronavirus-tracker-and-maps/

[6] Covid-19 : le Kenya face à une puissante troisième vague. (2021, 27 maart). Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1144650/societe/covid-19-le-kenya-face-a-une-puissante-troisieme-vague/

[7] France24, Reuters en AFP (2021, 6 december). Covid-19 : l’Afrique a enregistré une hausse de 83 % des cas la semaine dernière. https://www.france24.com/fr/afrique/20211214-covid-19-l-afrique-a-enregistr%C3%A9-une-hausse-de-83-des-cas-la-semaine-derni%C3%A8re

[8] Covid-19: plus de dix millions de cas en Afrique, selon le comptage de l’AFP. (2022, 7 januari). La Libre Afrique. https://afrique.lalibre.be/67105/covid-19-plus-de-dix-millions-de-cas-en-afrique-selon-le-comptage-de-lafp/

[9] Afrique du Sud: le vague Omicron passée sans pic des décès. (2021, 31 december). La Libre Afrique. https://afrique.lalibre.be/66996/afrique-du-sud-le-vague-omicron-passee-sans-pic-des-deces/

[10] Tolbert Nyenswah. (2020, 6 April). Africa has a COVID-19 time bomb to defuse. World Economic Forum. https://www.weforum.org/agenda/2020/04/africa-covid-19-time-bomb-defuse/

[11] Joshua Rhett Miller. (2021, December 22). Rapid drop in South Africa’s COVID-19 cases means Omicron may have peaked, experts say. New York Post. https://nypost.com/2021/12/22/south-africas-covid-19-rates-rapidly-drop-after-omicron-spike/

[12] Lafrance, C. (2021, juni 10). „Les morts du Covid-19 en Afrique seraient trois à quatre fois plus nombreux, selon l’OMS”. Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1184057/economie/abdou-salam-gueye-oms-les-morts-du-covid-19-en-afrique-seraient-trois-a-quatre-fois-plus-nombreux/

[13] Marbot, O. (2021, oktober 14). „Covid-19 : le nombre de cas en Afrique sept fois supérieur aux estimations.”. Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1251216/societe/covid-19-le-nombre-de-cas-en-afrique-sept-fois-superieur-aux-estimations/

[14]Petite, S. (2021, oktober 14). „En Afrique, la pandémie de covid est totalement sous-estimée.”. Le Temps. https://www.letemps.ch/monde/afrique-pandemie-covid-totalement-sousestimee

[15] Prevent Epidemics (2021, 14 mei). COVID-19 in Africa: Are reported cases and deaths only the eyes of the hippo? In-depth review. https://preventepidemics.org/covid19/science/review/april-17-may-13-2021/

[16] Deluzarche, C. (2020, 28 april). Coronavirus en Afrique : pourquoi la catastrophe annoncée n’a pas eu lieu ? Futura Santé. https://www.futura-sciences.com/sante/actualites/coronavirus-coronavirus-afrique-catastrophe-annoncee-na-pas-eu-lieu-79699/

[17] Omicron : „augmentation exponentielle” des cas en Afrique du Sud. (2021, 2 december). Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1275402/societe/omicron-augmentation-exponentielle-des-cas-en-afrique-du-sud/

[18] Forson, V. (2020). Covid-19 : pourquoi l’Afrique ne va pas si mal. Le Point Afrique. https://www.lepoint.fr/afrique/covid-19-pourquoi-l-afrique-ne-va-pas-si-mal-25-09-2020-2393682_3826.php

[19] Berthemet, T. (2020, 18 maart). Coronavirus : le point sur la situation en Afrique. Libération. https://www.lefigaro.fr/international/coronavirus-le-point-sur-la-situation-en-afrique-20200318

[20] Ghyselings, M. (2020, 13 juni). Ces pays où la pandémie progresse encore. Moustique. https://www.moustique.be/actu/2020/06/13/ces-pays-ou-la-pandemie-progresse-encore-184113

[21] Rapport d’information n° 560 (2019-2020) van de heer Jean-Pierre VIAL en mevrouw Marie-Françoise PEROL-DUMONT, opgesteld namens de commission des affaires étrangères, de la défense et des forces armées, ingediend op 24 juni 2020. https://www.senat.fr/rap/r19-560/r19-560_mono.html#toc55

[22] Europese Commissie. „Lutter contre la désinformation”. https://ec.europa.eu/info/live-work-travel-eu/coronavirus-response/fighting-disinformation_fr

[23] Lesur, A. (2021, maart 3). „L’Europe de la recherche et de l’innovation”. Toute l’Europe. https://www.touteleurope.eu/economie-et-social/l-europe-de-la-recherche-et-de-l-innovation/

[24] Coronavirus: la pandémie s’accélère en Afrique, avertit l’OMS . Le Soir. https://www.lesoir.be/306670/article/2020-06-11/coronavirus-la-pandemie-saccelere-en-afrique-avertit-loms

[25] Dictionnaire Larousse, https://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/curiosit%C3%A9/21172

[26] Berthaud-Clair, S. en Faravel, J. (2021, 23 juli). L’Afrique face au Covid-19 : en Afrique du Sud, l’espérance de vie a baissé de quatre ans. Le Monde. https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/07/23/l-afrique-face-au-covid-19-en-afrique-du-sud-l-esperance-de-vie-a-baisse-de-quatre-ans_6089301_3212.html

[27] Expression: The elephant in the room. https://anglais-pratique.fr/index.php/rubriques/expressions/222-elephant-in-the-room

[28] Citations célèbres de Marie Curie. Le Parisien. https://citation-celebre.leparisien.fr/auteur/marie-curie

[29] Parikka, K. (2020). Errare humanum est perseverare diabolicum*. Kairos Presse. https://www.kairospresse.be/errare-humanum-est-perseverare-diabolicum/

[30] Petite, S. (2021, 14 januari). L’Afrique, grande oubliée des vaccins. Le Temps. https://www.letemps.ch/monde/lafrique-grande-oubliee-vaccins

[31] Raoult, D. (2020, 4 november). „Il faut arrêter de pleurnicher sur l’Afrique !”, interview in 3 delen. Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1067785/societe/didier-raoult-je-suis-extremement-enthousiaste-sur-lafrique-3-3/

[32] ONU Info. (2022, 10 februari). Covid-19 : l’Afrique en bonne voie pour maîtriser la pandémie en 2022. https://news.un.org/fr/story/2022/02/1114032

[33] Jacquemot, P. (2012). Les systèmes de santé en Afrique et l’inégalité face aux soins. Afrique contemporaine 2012/3 (nr. 243), pagina's 95 tot 97. https://www.cairn.info/revue-afrique-contemporaine-2012-3-page-95.htm?contenu=article

[34] Borel, B. (2020, 30 april). L’autre épidémie qui menace l’est de l’Afrique. (De woestijnsprinkhaan). Le Courrier. https://lecourrier.ch/2020/04/30/lautre-epidemie-qui-menace-lest-de-lafrique/

[35] Etwareea, R. & Petite, S. (2020, 19 april). L’Afrique brutalement coupée dans son élan. Le Temps. https://www.letemps.ch/economie/lafrique-brutalement-coupee-elan

[36] Kennedy, D. (2015). Mirage. Belfond. Citaat beschikbaar op https://www.dicocitations.com/auteur/7131/Douglas_Kennedy.php

Aanvullende bronnen:

Agazzi, I. (2021, april 2). „Covid : et si on s’inspirait de l’Afrique ?”. Le Temps. https://blogs.letemps.ch/isolda-agazzi/2021/04/02/covid-et-si-on-sinspirait-de-lafrique/

Badjo, C. & Job, D. (2020, 26 november). „En Afrique, il est temps de traiter le Covid-19 comme une maladie parmi d’autres”. Le Temps. https://www.letemps.ch/opinions/afrique-temps-traiter-covid19-une-maladie-parmi-dautres

Belga News. (6 januari 2022). Coronavirus - Covid-19: plus de dix millions de cas en Afrique, selon le comptage de l’AFP. RTL. https://www.rtl.be/info/monde/international/coronavirus-covid-19-plus-de-dix-millions-de-cas-en-afrique-selon-le-comptage-de-l-afp-1348642.aspx

Bobin, F. (2020, 5 mei). Coronavirus : pourquoi l’Afrique résiste mieux que le reste du monde. Le Monde. https://www.lemonde.fr/afrique/article/2020/05/05/coronavirus-pourquoi-l-afrique-resiste-mieux-que-le-reste-du-monde_6038758_3212.html

Borel, B. (2020, 20 augustus). Covid-19 et santé des enfants dans le monde : une bombe à retardement. Le Courrier. https://lecourrier.ch/2020/08/20/covid-19-et-sante-des-enfants-dans-le-monde-une-bombe-a-retardement/

Caramel, L. (2021, 8 juli). Covid-19 en Afrique : „A cause du manque d’accès aux vaccins, c’est terminé, nous ne sommes plus une exception”. Interview met CDC Afrique. Le Monde. https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/07/08/covid-19-il-n-y-a-plus-d-exception-africaine_6087568_3212.html

Cessou, S. (2020, 2 juni). Les droits de l’homme bafoués à l’ère du coronavirus. Le Courrier. https://lecourrier.ch/2020/06/02/les-droits-de-lhomme-bafoues-a-lere-du-coronavirus/

Chabrol, F. Albert, L. Ridde, V. (2018, 14 november). Afrique francophone : à quoi servent tous ces hôpitaux ? The Conversation. https://theconversation.com/afrique-francophone-a-quoi-servent-tous-ces-hopitaux-106459

Etwareea, R. (2021, 5 mei). Le Covid-19 a exacerbé les crises alimentaires. Le Temps. https://www.letemps.ch/economie/covid19-exacerbe-crises-alimentaires

Foute, F. (2021, 5 mei). Cameroun : Maurice Kamto embarrassé par une collecte de fonds contre le coronavirus. Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1166304/politique/cameroun-af-maurice-kamto-embarrasse-par-une-collecte-de-fonds-contre-le-coronavirus/

Girardot, C. (2020, 29 september). Togo : quand un virus en cache un autre. Le Courrier. https://lecourrier.ch/2020/09/29/togo-quand-un-virus-en-cache-un-autre/

Le Monde en AFP. (2021, 8 september). Covid-19 : en Afrique, le bilan de la pandémie dépasse les 200 000 morts. Le Monde. https://www.lemonde.fr/afrique/article/2021/09/08/covid-19-l-afrique-enregistre-plus-de-200-000-morts_6093849_3212.html

Le Point Afrique. (2020, augustus 7). „À bas bruit, le Covid-19 franchit le cap du million de contaminés en Afrique”. https://www.lepoint.fr/afrique/a-bas-bruit-le-covid-19-franchit-le-cap-du-million-de-contamines-en-afrique-07-08-2020-2387039_3826.php

Marbot, O. (2019, 3 november). Santé : que valent vraiment les hôpitaux africains ? Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/mag/848012/societe/sante-que-valent-vraiment-les-hopitauxafricains/

Morand, C. (2021, 2 juni). En Afrique, détournements de fonds Covid et défiance face au vaccin. Le Courrier. https://lecourrier.ch/2021/06/02/en-afrique-detournements-de-fonds-covid-et-defiance-face-au-vaccin/

Olivier, M. (2021, 13 april). Cameroun : comment Paul Biya veut reprendre les „fonds Covid” en main. Jeune Afrique. https://www.jeuneafrique.com/1153826/politique/cameroun-comment-paul-biya-veut-reprendre-les-fonds-covid-en-main/

Resnais, V. (2018, 1 februari). En Afrique, trop peu d’infrastructures et de médecins mais des bonnes volontés. Economie matin. http://www.economiematin.fr/news-infrastructure-sante-afrique-creation-danger-futur-resnais

Veysset, P. (2020, 12 juni). Coronavirus en Afrique : la pandémie s’accélère sur le continent selon l’OMS. TV5 Monde. https://information.tv5monde.com/afrique/coronavirus-en-afrique-la-pandemie-s-accelere-sur-le-continent-selon-l-oms-362992

Fotobron:
© Tiche Comedy

Benjamin Sion, alias „Tiche Comedy”, Belgisch auteur-vertolker in Burkina Faso, is coach en heeft diploma's in biologie, economie en politieke wetenschappen. Afrikaanse inspiratie.
#tichetalk – https://tichecomedy.com – tichecomedy@gmail.com